Screwball comedy: hài cãi nhau tốc độ cao của Hollywood thập niên 1930

Screwball comedy là dòng phim hài lãng mạn của Hollywood nở rộ từ khoảng năm 1934 đến đầu thập niên 1940, nơi một cặp nam nữ cãi nhau không ngớt bằng lời thoại nhanh như súng liên thanh, giữa những tình huống ngày càng điên rồ. Tiếng cười của nó đến từ tốc độ, từ sự đảo lộn trật tự giàu – nghèo, nam – nữ, và từ việc tình yêu được nói ra bằng mọi cách trừ lời tỏ tình thẳng. It Happened One Night (1934), Bringing Up Baby (1938) và His Girl Friday (1940) là ba cái tên hay được nhắc nhất.

Chữ "screwball" từ đâu ra

"Screwball" vốn là tiếng lóng bóng chày Mỹ, chỉ cú ném xoáy bay theo đường kỳ quặc, khó đoán. Sang thập niên 1930, chữ này được dùng để gọi người lập dị, "chập mạch". Báo chí và giới phê bình bắt đầu gắn nó với loại phim có nhân vật hành xử khác thường, đặc biệt là những nữ chính ương bướng, giàu có, dám làm mọi thứ để đạt điều mình muốn.

Không có một ngày khai sinh chính thức cho thể loại. Người ta thường lấy mốc năm 1934, khi hai phim ra đời gần nhau: It Happened One Night của Frank Capra và Twentieth Century của Howard Hawks. Cả hai đều xoay quanh một cặp đôi đối chọi, cãi cọ trên đường di chuyển, và đều cho thấy khán giả thích xem những người lịch sự đánh mất vẻ lịch sự.

Vì sao nó ra đời đúng thập niên 1930

Đại suy thoái và giấc mơ nhìn người giàu bị quê

Nước Mỹ những năm 1930 sống trong Đại suy thoái. Phim screwball thường đưa vào một thế giới của biệt thự, du thuyền, khách sạn sang, rồi cho các nhân vật giàu có ở đó cư xử như trẻ con. Một cô tiểu thư bỏ trốn khỏi đám cưới, một gia đình thượng lưu thuê người vô gia cư làm quản gia như trong My Man Godfrey (1936). Khán giả vừa được ngắm sự xa hoa, vừa được cười vào nó. Tầng lớp giàu hiện ra ngớ ngẩn, còn người bình thường thì tỉnh táo và tử tế.

Bộ luật kiểm duyệt và nghệ thuật nói vòng

Từ năm 1934, các hãng phim Hollywood bắt đầu thực thi nghiêm Bộ luật sản xuất phim (Production Code, hay gọi là Hays Code). Cảnh gợi dục, chuyện ngoại tình được kể công khai, những câu thoại quá lộ bị siết chặt. Các nhà biên kịch phải tìm đường khác để nói về sức hút giữa hai người. Họ chuyển nó vào lời thoại: những trận đấu khẩu, những câu móc mỉa, những cuộc rượt đuổi vừa giận vừa thương. Vì thế người ta hay mô tả screwball là phim về chuyện nam nữ mà không có cảnh nào vượt rào; căng thẳng tình cảm được xả ra bằng ngôn từ và hành động hài.

Những đặc điểm nhận ra ngay

• Cuộc chiến giữa hai giới. Nam và nữ ngang tài, thường là nữ chủ động hơn. Họ cãi nhau từ đầu đến gần cuối, và chính trận cãi là bằng chứng họ hợp nhau.
• Thoại nhanh, chồng lên nhau. Nhân vật nói gần như không ngắt, có khi hai người cùng nói một lúc. Khán giả phải dỏng tai mới bắt kịp, và cái mệt ấy cũng buồn cười.
• Nữ chính lập dị. Không phải cô gái chờ được cứu. Cô ấy gây ra rắc rối, kéo nam chính vào rắc rối, và thường là người giải quyết nó.
• Nam chính bị kéo khỏi nếp sống ngăn nắp. Một nhà khoa học, một biên tập viên khô khan, một người đàn ông sắp cưới vợ "đúng chuẩn" bỗng bị cuốn vào chuỗi sự kiện hỗn loạn.
• Tình huống leo thang. Mỗi cảnh làm rắc rối tăng thêm một nấc, đến cao trào thì mọi thứ đổ vỡ cùng lúc.
• Cái kết tái hợp. Không ít phim là chuyện "tái hôn": một cặp đã ly dị hoặc sắp ly dị nhận ra họ không thể sống thiếu nhau. Triết gia Stanley Cavell từng viết cả một cuốn sách về mô-típ này, Pursuits of Happiness (1981), gọi đó là "hài kịch tái hôn".

Những bộ phim làm nên thể loại

It Happened One Night: phim nhỏ bất ngờ thắng lớn

Phim kể chuyện một tiểu thư giàu có bỏ trốn khỏi cha, đi xe buýt đường dài và gặp một nhà báo thất nghiệp muốn khai thác câu chuyện của cô. Hai người cãi nhau suốt chặng đường. Cảnh đêm trong nhà trọ, khi nam chính căng một tấm chăn giữa hai chiếc giường và gọi nó là "bức tường Jericho", trở thành biểu tượng: một tấm vải mỏng làm ranh giới, và cả phim là quá trình tấm vải ấy được hạ xuống. Phim thắng năm giải Oscar chính, thành tích mà rất ít phim lặp lại được.

Bringing Up Baby: hỗn loạn đến mức thất bại phòng vé

Cary Grant đóng một nhà cổ sinh vật học đang chờ khúc xương cuối cùng để hoàn thành bộ xương khủng long. Katharine Hepburn đóng cô gái giàu có, nói không ngừng, kéo anh vào chuỗi rắc rối có một con báo tên Baby. Phim từng không thành công khi mới ra mắt, nhưng về sau được giới phê bình coi là một trong những phim screwball tiêu biểu nhất. Đây là ví dụ hay gặp trong lịch sử phim hài: nhịp quá nhanh, quá điên so với thời của nó, rồi được hiểu lại sau nhiều năm.

His Girl Friday: kỷ lục về tốc độ thoại

Phim chuyển thể vở kịch The Front Page của Ben Hecht và Charles MacArthur. Hawks đổi nhân vật phóng viên Hildy Johnson từ đàn ông thành phụ nữ, và là vợ cũ của tổng biên tập. Chỉ một thay đổi ấy biến chuyện tòa soạn thành chuyện tái hôn. Hawks cho các diễn viên nói chồng lên câu của nhau, chèn thêm chữ vào đầu và cuối câu để người kia có thể nói tiếp mà khán giả vẫn nghe được ý chính. Phim thường được nhắc trong các bài học về thoại điện ảnh như một ví dụ cực hạn của nhịp nhanh.

Cách một cảnh screwball được dựng

Nhìn kỹ, các cảnh screwball có một cấu trúc khá đều. Nhân vật bước vào với một mục tiêu đơn giản: lấy lại khúc xương, giữ bí mật một chuyện nhỏ, đưa người yêu cũ ra khỏi phòng. Mỗi lần họ cố giải quyết, một yếu tố mới chen vào: một người thân xuất hiện, một hiểu lầm, một con vật. Rắc rối không được giải mà chồng lên.

Điều làm cảnh buồn cười là các nhân vật vẫn cố giữ thể diện. Họ nói rất lịch sự, rất lý lẽ, trong khi hoàn cảnh đã vượt khỏi mọi lý lẽ. Khoảng cách giữa lời nói đàng hoàng và tình thế lố bịch là nơi tiếng cười nảy ra.

Về máy quay, các đạo diễn screwball thường để nhiều nhân vật cùng đứng trong khung hình rộng thay vì cắt nhanh từng người. Cách này giữ được tốc độ thoại và để khán giả thấy phản ứng của tất cả mọi người cùng lúc. Diễn viên phải thuộc nhịp của nhau như nhạc công trong một ban nhạc.

Thể loại tàn dần và những lần quay lại

Đến đầu thập niên 1940, khi nước Mỹ bước vào thời chiến, khẩu vị khán giả và ngành điện ảnh thay đổi; dòng screwball thuần túy thưa dần. Nhưng tinh thần của nó còn ở lại trong nhiều phim sau này. Peter Bogdanovich làm What's Up, Doc? (1972) như một lời tri ân trực tiếp với Bringing Up Baby. Anh em nhà Coen dùng giọng thoại nhanh, nhân vật lập dị kiểu screwball trong The Hudsucker Proxy (1994) và Intolerable Cruelty (2003).

Ở diện rộng hơn, phim hài lãng mạn hiện đại kế thừa nhiều nhất: cặp đôi khắc khẩu, ghét nhau từ cái nhìn đầu tiên, và những màn đấu khẩu thay cho lời tỏ tình. Mỗi lần một bộ phim để hai nhân vật cãi nhau thật thông minh trước khi yêu, ta đang thấy bóng của screwball.

Góc nhìn hôm nay: xem screwball thế nào cho đã

Người quen nhịp phim hiện đại có thể thấy screwball "nói nhiều quá". Mẹo là xem với phụ đề tốt và đừng cố bắt từng câu. Hãy nghe nhịp như nghe nhạc: câu nào dồn dập, câu nào được thả ra chậm để chốt.

Nếu muốn bắt đầu, có thể theo thứ tự: It Happened One Night để hiểu công thức, Bringing Up Baby để thấy độ điên cao nhất, His Girl Friday để nghe tốc độ thoại, rồi The Lady Eve để thấy sự tinh quái của Preston Sturges. Sau đó xem lại một phim hài lãng mạn quen thuộc của thập niên 1990 hay 2000 và tìm xem những gì nó vay của thập niên 1930.

Với người viết hay diễn hài, screwball là bài tập tốt về hai kỹ năng: giữ nhịp thoại nhanh mà vẫn rõ, và để mâu thuẫn giữa hai nhân vật tự sinh ra tiếng cười thay vì phải chèn câu đùa. Muốn đọc thêm, cuốn Pursuits of Happiness của Stanley Cavell là sách phân tích kinh điển, dù khá hàn lâm; các danh mục của Viện Phim Mỹ (AFI) và Viện Phim Anh (BFI) cũng có nhiều bài giới thiệu dễ đọc hơn.