Buddy comedy là phim hài xoay quanh hai người trái ngược tính cách bị buộc phải đi cùng nhau, làm cùng nhau, và trên đường đi ấy họ va chạm, cãi cọ rồi thành bạn. Tiếng cười của thể loại đến từ sự lệch pha giữa hai nhân vật: người cẩn thận với người bừa bãi, người nói nhiều với người ít nói, người tuân luật với người phá luật. Từ The Odd Couple đến Planes, Trains and Automobiles, công thức này đã sống qua nhiều thập niên vì nó chạm vào một điều rất đời: tình bạn hay bắt đầu từ chỗ không ưa nhau.
Công thức cốt lõi: hai cực của một trục
Một buddy comedy hiệu quả thường dựng hai nhân vật như hai đầu của cùng một trục. Không phải chỉ "khác nhau" chung chung, mà khác nhau đúng ở điểm câu chuyện sẽ thử thách.
| Trục đối lập | Nhân vật A | Nhân vật B | Nguồn hài |
|---|---|---|---|
| Ngăn nắp – bừa bộn | Sạch sẽ, lo âu, tỉ mỉ | Luộm thuộm, vô tư | Sống chung một căn hộ |
| Luật lệ – bản năng | Làm đúng quy trình | Làm theo cảm giác | Cùng phá một vụ án |
| Kín đáo – xởi lởi | Ít nói, muốn yên tĩnh | Nói không ngừng, thân thiện quá mức | Ngồi cạnh nhau suốt chặng đường dài |
| Thành thị – nông thôn | Quen tiện nghi | Quen tự xoay xở | Lạc vào môi trường của người kia |
Nếu hai nhân vật chỉ khác nhau mà không bị buộc phải ở cạnh nhau, phim không có động cơ. Vì thế buddy comedy luôn cần một "sợi dây trói": một chuyến đi, một nhiệm vụ, một căn hộ chung, một vụ án, một khoản tiền phải giao. Sợi dây này phải đủ chắc để cả hai không thể bỏ đi giữa chừng, dù rất muốn.
Gốc rễ: từ cặp đôi sân khấu đến màn ảnh
Từ thời phim câm và đầu phim nói, các cặp đôi hài như Laurel và Hardy đã cho thấy sức mạnh của hai người diễn cạnh nhau. Lịch sử của những cặp đôi ấy thuộc các bài về phim hài câm và danh hài điện ảnh; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng họ là tổ tiên trực tiếp của buddy comedy.
Thập niên 1940, loạt phim "Road to..." của Bob Hope và Bing Crosby, bắt đầu với Road to Singapore (1940), đưa hai người bạn đi qua những vùng đất xa lạ, vừa cãi nhau vừa tranh nhau một cô gái. Đến đây, cấu trúc "hai người trên một con đường" đã thành hình rõ.
The Odd Couple: hai người đàn ông chung một căn hộ
Vở kịch The Odd Couple của Neil Simon ra mắt trên sân khấu Broadway năm 1965, rồi được chuyển thành phim năm 1968 với Jack Lemmon và Walter Matthau. Hai người đàn ông vừa đổ vỡ hôn nhân dọn về sống chung: một người sạch sẽ đến ám ảnh, một người bừa bộn bậc nhất. Cái tên "odd couple" về sau thành một thành ngữ trong tiếng Anh để chỉ bất kỳ cặp đôi lệch nhau nào.
Điều The Odd Couple làm rất giỏi là biến xung đột nhỏ thành tiếng cười lớn. Một đĩa mì, một chiếc gạt tàn, một lời nhắn trên gối. Không có rượt đuổi, không có tội phạm, chỉ có hai thói quen sống va vào nhau. Jack Lemmon và Walter Matthau sau đó còn đóng chung nhiều phim khác, và bản thân họ đã thành một cặp đôi màn ảnh được khán giả chờ đợi.
Thập niên 1980: buddy comedy lên đường và vào đồn cảnh sát
Phim cảnh sát cặp đôi
48 Hrs. (1982) ghép một thanh tra cứng rắn với một tù nhân được tạm thả để cùng truy bắt tội phạm, mở đường cho dòng phim hành động hài về cặp cảnh sát. Công thức này lan rộng suốt cuối thập niên 1980 và 1990: một người lớn tuổi sắp nghỉ hưu, một người trẻ liều lĩnh; một người địa phương, một người từ nơi khác đến. Cuối thập niên 1990, Rush Hour (1998) ghép một thanh tra Hồng Kông với một cảnh sát Los Angeles, lấy khác biệt văn hóa làm nguồn hài.
Midnight Run và Planes, Trains and Automobiles
Midnight Run (1988) để một thợ săn tiền thưởng áp giải một kế toán bỏ trốn băng qua nước Mỹ; người này sợ máy bay nên cả chặng đường phải đi bằng mọi phương tiện khác. Planes, Trains and Automobiles (1987) của John Hughes ghép Steve Martin trong vai một người đàn ông khó tính, muốn về nhà kịp lễ Tạ ơn, với John Candy trong vai một người bán hàng nói nhiều, tốt bụng đến phiền. Chuyến bay bị hủy, tàu hỏng, xe cháy, và mỗi lần lỡ chuyến là một lần hai người buộc phải ở lại với nhau.
Cả hai phim đều cho thấy một bí mật của buddy comedy: nửa đầu là cười vào sự khó chịu, nửa sau là phát hiện người kia có nỗi buồn riêng. Khi khán giả hiểu vì sao người bán hàng nói nhiều như vậy, tiếng cười không mất đi mà mang thêm sức nặng.
Cấu trúc ba chặng của một buddy comedy
- Va chạm. Hai người gặp nhau, ghét nhau ngay. Phim phô bày tối đa sự đối lập: cách ăn, cách nói, cách ngủ.
- Thử thách chung. Hoàn cảnh buộc họ phải hợp tác. Lần đầu tiên, điểm mạnh của người này cứu được người kia. Đây thường là lúc khán giả bắt đầu quý cặp đôi.
- Đổ vỡ và quay lại. Một cuộc cãi lớn, hai người chia tay. Rồi một người quay lại, hoặc cả hai nhận ra họ đã thay đổi. Kết phim, mỗi người mang theo một chút của người kia: người cứng nhắc biết thả lỏng, người bừa bãi biết quan tâm.
Cấu trúc này gần giống phim hài lãng mạn, chỉ thay tình yêu bằng tình bạn. Không ít nhà phê bình nhận xét buddy comedy là "chuyện tình bạn" theo đúng nghĩa của thể loại lãng mạn, với meet-cute, khủng hoảng và hòa giải.
Những biến thể đáng chú ý
- Hai kẻ ngốc: cả hai đều ngờ nghệch, như Dumb and Dumber (1994). Lúc này nguồn hài không phải đối lập mà là cộng hưởng: hai cái ngốc nhân lên nhau.
- Cặp đôi nữ: The Heat (2013) ghép một đặc vụ cứng nhắc với một cảnh sát thô ráp, cho thấy công thức hoạt động y hệt với hai nhân vật nữ.
- Bạn đồng hành không phải người: một người và một con vật, hay một người và một nhân vật hoạt hình, như trong nhiều phim gia đình.
- Buddy pha chính kịch: Intouchables (2011) của Pháp kể chuyện một triệu phú liệt tứ chi và người chăm sóc xuất thân từ vùng ngoại ô nghèo. Phim hài mà ấm, và là một trong những phim Pháp đông khán giả nhất trong nước.
Viết một cặp đôi hài: vài nguyên tắc thực hành
Người viết buddy comedy hay gặp lỗi tạo hai nhân vật khác nhau nhưng một người "đúng" và một người "sai". Khán giả sẽ đứng về một phía và cảm thấy nhân vật kia chỉ là cái bao cát. Cặp đôi tốt là khi mỗi người đều đúng một nửa: người ngăn nắp đúng là nhà cần sạch, nhưng sai vì sống quá căng; người bừa bộn sai vì luộm thuộm, nhưng đúng vì biết tận hưởng.
Ví dụ tự viết: một cô giáo dạy toán về hưu, sống theo lịch ghi trên tủ lạnh, buộc phải đi cùng cậu cháu họ làm nghề chụp ảnh cưới về quê dự đám giỗ. Cô muốn đi đúng giờ, đúng đường; cậu muốn dừng ở mọi khúc quanh đẹp để chụp. Mỗi lần dừng xe, một chuyện lạ xảy ra. Đến cuối, chính cô là người đề nghị dừng lại ngắm cánh đồng lúa lúc chiều, và cậu là người lần đầu tiên nhìn đồng hồ nhắc giờ. Không ai bị chế giễu, tiếng cười đến từ thói quen va vào nhau.
Một nguyên tắc nữa: để hai nhân vật có chung một điểm yếu bí mật. Sự đối lập tạo ra cười, nhưng điểm chung mới tạo ra tình bạn.
Góc nhìn hôm nay: vì sao công thức này không cũ
Buddy comedy vẫn được làm liên tục, trong phim chiếu rạp, phim truyền hình và cả các tiểu phẩm ngắn trên mạng. Lý do đơn giản: ai cũng từng phải làm việc, đi xa, ở chung với người mình không hợp. Thể loại cho phép ta cười vào chính những lần khó chịu ấy, rồi gợi ý rằng người khó chịu kia có thể là bạn.
Nếu muốn xem để học, hãy chọn ba phim theo ba kiểu: The Odd Couple cho kiểu sống chung, Planes, Trains and Automobiles cho kiểu lên đường, 48 Hrs. hoặc Rush Hour cho kiểu cặp cảnh sát. Khi xem, thử ghi lại trục đối lập của từng phim, sợi dây trói hai nhân vật, và khoảnh khắc khán giả bắt đầu quý cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Buddy comedy là gì?
Buddy comedy là phim hài xoay quanh hai nhân vật trái ngược tính cách buộc phải đi cùng hoặc làm việc cùng nhau. Tiếng cười đến từ va chạm giữa hai cách sống, và phim thường kết thúc khi họ trở thành bạn.
Phim buddy comedy kinh điển nào nên xem?
Những phim thường được nhắc là The Odd Couple (1968), 48 Hrs. (1982), Planes, Trains and Automobiles (1987), Midnight Run (1988) và Rush Hour (1998). Mỗi phim đại diện cho một kiểu cặp đôi khác nhau.
"Odd couple" nghĩa là gì?
"Odd couple" là cách gọi một cặp đôi lệch nhau về tính cách, bắt nguồn từ vở kịch và bộ phim The Odd Couple của Neil Simon. Trong vở, một người đàn ông ngăn nắp và một người bừa bộn phải sống chung một căn hộ.
Buddy comedy khác phim hài lãng mạn thế nào?
Hai thể loại có cấu trúc rất giống: gặp gỡ, va chạm, khủng hoảng, hòa giải. Khác biệt chính là buddy comedy kể chuyện tình bạn, còn phim hài lãng mạn kể chuyện tình yêu.
Làm sao viết một cặp đôi hài hay?
Chọn hai nhân vật đối lập đúng ở điểm câu chuyện sẽ thử thách, tạo một lý do khiến họ không thể rời nhau, và để mỗi người đều đúng một nửa. Thêm một điểm chung bí mật giữa hai người để tình bạn có nền móng.