Hài đen trên màn ảnh là phim dùng tiếng cười để kể về những điều u tối như cái chết, tội ác, sự tàn nhẫn hay vô nghĩa của số phận, mà không làm nhẹ đi sức nặng của chúng. Khán giả cười ở chỗ lẽ ra phải sợ hay buồn, rồi giật mình vì mình vừa cười. Từ Kind Hearts and Coronets (1949) của hãng Ealing đến Fargo (1996) của anh em nhà Coen, các đạo diễn giỏi nhất của thể loại đều là những người kiểm soát giọng phim cực kỳ chặt.
Hài đen trên phim khác hài đen trên sân khấu thế nào
Khái niệm hài đen, cách nó vận hành trong một câu đùa và ranh giới của nó được bàn trong các bài về giải phẫu câu chuyện cười. Trên màn ảnh, có thêm mấy yếu tố mà câu chữ không có:
- Hình ảnh cụ thể. Một câu đùa về cái chết có thể trừu tượng; một xác người trên màn hình thì không. Đạo diễn phải quyết định cho thấy bao nhiêu và giữ khoảng cách nào.
- Thời lượng dài. Phim chín mươi phút phải giữ một giọng điệu lẫn lộn suốt chừng ấy thời gian, không được trượt hẳn sang kinh dị hay bi kịch.
- Âm nhạc và nhịp dựng. Một bản nhạc vui đặt lên cảnh tàn nhẫn, một cú cắt đột ngột đúng lúc khán giả chờ cảnh xúc động, đều là công cụ riêng của điện ảnh.
Những phim mở đường
Arsenic and Old Lace: hai bà cụ hiền lành
Phim của Frank Capra ra mắt năm 1944, chuyển thể vở kịch Broadway cùng tên, với Cary Grant đóng một nhà phê bình kịch phát hiện hai người cô hiền hậu của mình có thói quen "giải thoát" những ông già cô đơn bằng rượu pha thuốc độc. Hai bà cụ làm việc ấy với vẻ tử tế, như đang làm việc thiện. Sự tương phản giữa phép lịch sự và tội ác là động cơ hài của cả phim.
Kind Hearts and Coronets: một diễn viên, tám nạn nhân
Hãng Ealing Studios của Anh nổi tiếng với dòng hài cuối thập niên 1940 và 1950. Trong Kind Hearts and Coronets (1949), một người đàn ông bị gia đình quý tộc ruồng bỏ lần lượt loại bỏ những người đứng trước mình trong hàng thừa kế tước vị. Alec Guinness đóng tám thành viên của gia đình ấy, cả nam lẫn nữ. Phim được kể bằng giọng thuật lịch lãm, điềm tĩnh, khiến khán giả gần như đồng lõa với nhân vật chính. Cùng hãng Ealing còn có The Ladykillers (1955), về một băng cướp không cách nào thoát khỏi một bà cụ trọ.
The Trouble with Harry: Hitchcock cười
Năm 1955, Alfred Hitchcock làm The Trouble with Harry, về một thi thể xuất hiện trên đồi ở một làng quê Vermont mùa thu, và những người dân lần lượt nghĩ mình có lỗi trong cái chết đó. Họ chôn rồi đào lên nhiều lần. Phim không phải thành công lớn lúc ra mắt nhưng cho thấy Hitchcock, vốn là bậc thầy hồi hộp, cũng hiểu rằng hồi hộp và hài hước chỉ cách nhau một nhịp.
Các kiểu hài đen trên màn ảnh
| Kiểu | Cách gây cười | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tội ác lịch sự | Nhân vật làm điều tồi tệ với phong thái nhã nhặn | Arsenic and Old Lace, Kind Hearts and Coronets |
| Kế hoạch đổ bể | Một tội nhỏ kéo theo chuỗi hậu quả ngày càng tệ | Fargo (1996) |
| Cái chết như phiền toái | Thi thể trở thành vấn đề hậu cần | The Trouble with Harry (1955) |
| Tình bạn lệch tuổi trước cái chết | Ám ảnh về cái chết được nhìn bằng con mắt ngây thơ, hóm hỉnh | Harold and Maude (1971) |
| Giai cấp và bạo lực | Hài châm biếm xã hội trượt dần sang thảm kịch | Parasite (2019) |
| Tội phạm lạc lõng | Kẻ giết thuê ngồi trong một thành phố cổ kính, buồn chán và đầy day dứt | In Bruges (2008) |
Fargo: khi cái ác đến từ sự tầm thường
Anh em Joel và Ethan Coen dựng Fargo quanh một người bán xe nợ nần, thuê hai tên côn đồ bắt cóc chính vợ mình để lấy tiền chuộc từ bố vợ. Kế hoạch tưởng đơn giản đổ vỡ theo mọi hướng. Điều làm phim vừa đáng sợ vừa buồn cười là sự vụng về của mọi người: kẻ chủ mưu lắp bắp, bọn côn đồ cãi nhau vặt, và giữa tất cả là một nữ cảnh sát trưởng đang mang thai, chậm rãi, tử tế, nói giọng địa phương miền Trung Tây Mỹ, giải quyết vụ án với lẽ thường.
Phim nhận giải Oscar kịch bản gốc và nữ chính cho Frances McDormand. Bài học từ Fargo là tiếng cười trong hài đen thường không đến từ cái ác, mà từ sự tầm thường đứng cạnh cái ác: chuyện ăn uống, thời tiết, phép lịch sự vẫn diễn ra như thường giữa thảm họa.
Parasite và vùng giáp ranh giữa hài và bi
Parasite (2019) của đạo diễn Bong Joon-ho mở đầu như một phim hài lừa đảo: một gia đình nghèo lần lượt xâm nhập vào nhà một gia đình giàu bằng những lời nói dối khéo léo. Nửa đầu phim có nhiều cảnh khiến khán giả cười lớn. Rồi phim rẽ ngoặt, tiếng cười tắt dần và nhường chỗ cho thảm kịch. Phim giành Cành cọ vàng tại Cannes năm 2019 và giải Oscar phim hay nhất năm 2020, phim không nói tiếng Anh đầu tiên đạt giải này.
Trường hợp Parasite cho thấy hài đen không nhất thiết giữ một giọng từ đầu đến cuối. Có phim dùng tiếng cười như mồi nhử: khán giả bị kéo vào, đồng cảm với nhân vật qua sự hài hước, để rồi đòn bi kịch đến mạnh hơn.
Kỹ thuật giữ giọng phim
Khoảng cách
Hài đen hoạt động nhờ khoảng cách cảm xúc. Nạn nhân trong Kind Hearts and Coronets được giới thiệu như những nhân vật hơi khó ưa, ít đất diễn, nên khán giả không đau xót khi họ biến mất. Nếu phim dành thời gian cho người xem yêu nạn nhân, cái chết sẽ thành bi kịch, không còn là hài.
Giọng kể bình thản
Lời thuật điềm tĩnh, nhân vật nói chuyện khủng khiếp như nói chuyện thời tiết, là cách hiệu quả nhất. Sự bình thản ấy cho khán giả "giấy phép" để cười.
Nhạc ngược cảm xúc
Đặt một bản nhạc vui, ngọt ngào lên cảnh u tối tạo ra sự lệch pha khiến cảnh vừa buồn cười vừa rợn. Kỹ thuật này phổ biến đến mức đã thành quen, nên đạo diễn giỏi thường dùng tiết chế.
Không cười vào người yếu thế
Những phim hài đen được nhớ lâu thường cười vào kẻ có quyền, kẻ tham lam, kẻ ngu ngốc tự chuốc họa, hay vào sự phi lý của số phận. Phim nhắm vào nạn nhân yếu thế thường chỉ gây khó chịu và nhanh bị lãng quên.
Ranh giới: khi nào hài đen trượt chân
Hài đen luôn có rủi ro. Cùng một cảnh, khán giả này cười, khán giả khác thấy bị xúc phạm. Một số câu hỏi các nhà làm phim thường tự đặt ra:
- Phim đang cười vào ai: kẻ gây ra cái ác hay người chịu nó?
- Sự kiện có quá gần với một thảm kịch có thật mà người trong cuộc còn đau?
- Tiếng cười có giúp khán giả nhìn rõ hơn điều u tối, hay chỉ làm nó trở nên vô hại?
Không có công thức chung, và đây là lý do hài đen thường gây tranh luận. Điều chắc chắn là phim hài đen hay không bao giờ coi nhẹ cái chết. Nó cười vì hiểu cái chết nặng đến đâu.
Góc nhìn hôm nay: xem hài đen ra sao
Hài đen không hợp với mọi người và mọi lúc. Nếu bạn đang trải qua mất mát hay cảm thấy nặng nề, không có gì sai khi chọn một phim nhẹ hơn. Nhưng nhiều người tìm thấy ở hài đen một kiểu an ủi riêng: cười vào điều đáng sợ giúp ta bớt bị nó đè nặng.
Nếu muốn bắt đầu, Arsenic and Old Lace và The Ladykillers là hai phim nhẹ nhàng nhất, hợp cả gia đình lớn tuổi. Kind Hearts and Coronets và Harold and Maude tinh tế hơn. Fargo, In Bruges và Parasite đen hơn và có cảnh bạo lực, nên kiểm tra phân loại độ tuổi trước khi xem.
Khi xem, hãy để ý những lúc mình bật cười rồi khựng lại. Khoảnh khắc khựng ấy chính là thứ đạo diễn muốn bạn cảm thấy.
Câu hỏi thường gặp
Phim hài đen là gì?
Phim hài đen là phim dùng tiếng cười để kể về những chủ đề u tối như cái chết, tội ác hay sự tàn nhẫn. Khán giả cười ở những chỗ lẽ ra phải sợ hoặc buồn, nhưng phim không làm nhẹ đi sức nặng của chủ đề.
Phim hài đen nổi tiếng nào nên xem?
Những phim thường được nhắc là Arsenic and Old Lace (1944), Kind Hearts and Coronets (1949), Harold and Maude (1971), Fargo (1996), In Bruges (2008) và Parasite (2019).
Parasite có phải phim hài đen không?
Parasite thường được xếp vào nhóm hài đen hoặc bi hài châm biếm. Nửa đầu phim có nhiều tình huống hài hước, sau đó chuyển dần sang thảm kịch. Sự pha trộn này là một phần lý do phim được đánh giá cao.
Hài đen khác phim kinh dị hài thế nào?
Phim kinh dị hài pha tiếng cười với yếu tố rùng rợn, ma quái, mục tiêu là vừa sợ vừa cười. Hài đen tập trung vào những điều u tối có thật của đời sống như cái chết, tội ác, sự vô nghĩa, và thường mang chiều sâu châm biếm.
Vì sao người ta cười được trước cái chết trong phim?
Phim tạo khoảng cách cảm xúc bằng giọng kể bình thản, nạn nhân ít được khắc họa sâu và những chi tiết đời thường đặt cạnh thảm họa. Khoảng cách ấy cho khán giả cảm giác an toàn để cười, đồng thời vẫn nhận ra sức nặng của điều đang xảy ra.