Đánh lạc hướng (misdirection) là kỹ thuật dắt người nghe tin chắc vào một hướng hiểu, để câu chốt bất ngờ rẽ sang hướng khác. Nó không phải nói dối người nghe; người viết chỉ để người nghe tự đi theo con đường quen nhất, rồi chỉ ra con đường thứ hai đã có sẵn từ đầu. Đánh lạc hướng giỏi giống ảo thuật: khán giả nhìn tay trái trong khi việc thật xảy ra ở tay phải, và khi lộ ra họ vui vì bị lừa chứ không bực.
Đánh lạc hướng khác gì "bất ngờ" thông thường
Mọi câu đùa đều cần một chút bất ngờ. Nhưng bất ngờ có thể đến từ việc nói điều kỳ cục mà không hề chuẩn bị. Đánh lạc hướng thì khác: nó chủ động dựng một kỳ vọng, nuôi kỳ vọng đó cho chắc, rồi mới phá. Càng nuôi kỹ, cú rẽ càng mạnh.
Nếu dùng mô hình câu đùa của Greg Dean, đánh lạc hướng chính là nghệ thuật làm cho giả định ngầm của người nghe thật vững. Giả định yếu thì cú lật nhẹ. Giả định vững như đinh đóng cột thì cú lật làm người nghe bật cười to.
Ví dụ kinh điển: bốn chữ của Henny Youngman
Henny Youngman (1906–1998), danh hài Mỹ được gọi là "vua câu đùa một dòng", có một câu nổi tiếng tới mức thành ví dụ trong sách dạy viết hài: "Take my wife… please."
Trong tiếng Anh, "take my wife" ở đầu câu thường được hiểu là "lấy vợ tôi làm ví dụ", một cách mở chuyện. Người nghe chờ câu chuyện về bà vợ. Chữ "please" ở cuối biến "take" thành nghĩa đen: "làm ơn mang vợ tôi đi". Bốn chữ, một cú rẽ, và toàn bộ cái hài nằm ở chữ cuối.
Câu đùa này khó dịch sang tiếng Việt, vì "take" mang được cả hai nghĩa mà một từ tiếng Việt không mang nổi. Nó cho thấy đánh lạc hướng thường bám rất chặt vào ngôn ngữ gốc. Và nó thuộc một thời đại mà chuyện chọc vợ là đề tài quen thuộc trên sân khấu; ngày nay nhiều người viết hài chọn đích nhắm khác.
Năm cách đánh lạc hướng thường gặp
| Cách | Cơ chế | Ví dụ tự viết |
|---|---|---|
| Từ nhiều nghĩa | Phần dẫn dùng nghĩa phổ biến, câu chốt bật nghĩa hiếm | "Sếp bảo tôi phải 'nắm bắt cơ hội'. Hôm qua tôi nắm được một con muỗi, chưa ai khen." |
| Đại từ, chủ thể mơ hồ | Người nghe gán sai người làm, vật được nói tới | "Bố tôi dạy tôi lái xe rất kiên nhẫn. Tôi thì không kiên nhẫn với cách bố dạy." |
| Kịch bản quen bị bẻ | Phần dẫn gọi ra một chuỗi sự kiện quen, câu chốt đi chệch | "Tôi đi phỏng vấn, họ hỏi điểm yếu lớn nhất của tôi. Tôi bảo: trả lời phỏng vấn." |
| Đổi khung nhìn | Cùng sự việc, câu chốt chuyển sang góc nhìn của người hay vật khác | "Nhà tôi mua máy hút bụi tự động. Tuần đầu nó dọn nhà. Tuần thứ hai nó trốn dưới gầm tủ y như tôi." |
| Nhấn sai chỗ | Cách nói làm người nghe chú ý vào một chi tiết, cái hài nằm ở chi tiết bị bỏ qua | "Tôi chạy bộ mỗi sáng, ba cây số, không nghỉ, rất đều. Tất nhiên là chạy theo xe buýt." |
Không phải ví dụ nào cũng sẽ làm khán phòng nổ tung. Chúng chỉ để minh hoạ cơ chế. Câu đùa thật trên sân khấu còn phụ thuộc vào nhịp, giọng và người nói.
Bài học từ ảo thuật
Giới ảo thuật dùng chữ "misdirection" từ lâu, và người làm hài mượn cả khái niệm lẫn nhiều nguyên tắc:
- Cho khán giả một thứ để nhìn. Phần dẫn phải đủ thú vị để người nghe chú ý vào nó, không có thời gian dò xét chữ nào mơ hồ.
- Đừng để lộ tay. Nếu người viết nhấn mạnh quá vào điểm nối, người nghe sẽ nghi. Chữ bản lề nên được nói bình thường nhất có thể.
- Tự nhiên là chìa khoá. Ảo thuật gia giỏi làm động tác giấu bài như một động tác bình thường. Người viết hài giỏi đặt điểm nối như một chữ bình thường trong câu bình thường.
- Lộ ra nhanh. Khi đã đến lúc, cú lật phải gọn. Kéo dài làm người nghe kịp đoán.
Những lỗi khiến đánh lạc hướng thất bại
Lộ bài trong phần dẫn
Phần dẫn có một chữ thừa gợi ý câu chốt là đủ phá cả câu. Ví dụ, nếu câu chạy bộ ở trên có thêm "tôi chạy rất vội", người nghe sẽ đoán ra xe buýt. Cắt mọi chữ làm lộ hướng thật.
Rẽ quá xa
Cú rẽ phải nằm trên một con đường đã có sẵn. Nếu câu chốt không nối với bất kỳ chi tiết nào ở phần dẫn, người nghe thấy vô lý chứ không thấy mình bị lừa khéo.
Chữ gây cười không nằm cuối
Chữ lộ ra cách hiểu thứ hai nên là chữ cuối cùng, hoặc gần cuối nhất có thể. Nếu sau nó còn một đoạn, tiếng cười bị dẫm lên. Câu của Henny Youngman là ví dụ hoàn hảo: chữ quyết định là chữ cuối.
Khán giả không chung kịch bản
Đánh lạc hướng dựa vào điều khán giả "ai cũng biết". Nếu kịch bản đó không quen với khán phòng hôm nay, không có hướng nào để bị lạc.
Đánh lạc hướng ở tầng lớn hơn câu đùa
Kỹ thuật này không chỉ sống trong một câu. Một bit dài có thể dựng kỳ vọng trong nhiều phút rồi mới rẽ. Một câu chuyện hài có thể để người nghe tin rằng nhân vật này là người tốt, rồi lật ở cuối. Trong phim hài và sitcom, cả một tập phim có thể xây trên một hiểu lầm mà khán giả biết còn nhân vật thì không, một dạng đánh lạc hướng ngược: người bị dắt sai đường là nhân vật, khán giả đứng ngoài cười.
Điểm chung vẫn vậy: kỳ vọng được dựng kỹ, rồi bị phá một cách hợp lý.
Góc nhìn hôm nay: luyện đánh lạc hướng
Bài tập đơn giản: chọn một câu nói rất bình thường, như "tôi đang tập ăn uống lành mạnh". Liệt kê mọi giả định người nghe có thể có: ăn rau, bớt đường, tập thể dục. Rồi tìm một cách hiểu khác của "lành mạnh", hoặc của "tập", hoặc của "ăn uống". Viết câu chốt lộ ra cách hiểu đó bằng ít chữ nhất, đặt chữ quyết định ở cuối.
Đọc thêm về đánh lạc hướng trong ảo thuật cũng có ích bất ngờ. Về viết hài, Step by Step to Stand-Up Comedy của Greg Dean phân tích kỹ cơ chế giả định và cú lật; The Comic Toolbox của John Vorhaus có nhiều bài tập về bất ngờ và kỳ vọng.
Câu hỏi thường gặp
Misdirection trong hài là gì?
Misdirection, hay đánh lạc hướng, là kỹ thuật dựng cho người nghe một kỳ vọng vững chắc rồi để câu chốt rẽ sang một cách hiểu khác đã có sẵn từ đầu. Người nghe cười vì nhận ra mình bị dắt đi sai đường một cách khéo léo.
"Take my wife… please" nghĩa là gì?
Đây là câu đùa nổi tiếng của danh hài Mỹ Henny Youngman. "Take my wife" ban đầu nghe như "lấy vợ tôi làm ví dụ", nhưng chữ "please" ở cuối biến nó thành "làm ơn mang vợ tôi đi". Toàn bộ cái hài nằm ở chữ cuối.
Đánh lạc hướng khác bất ngờ thế nào?
Bất ngờ có thể đến từ việc nói điều kỳ cục mà không chuẩn bị. Đánh lạc hướng chủ động dựng và nuôi một kỳ vọng trước, rồi mới phá; kỳ vọng càng vững, cú rẽ càng mạnh.
Vì sao chữ gây cười phải nằm cuối câu?
Vì khi chữ đó lộ ra cách hiểu thứ hai, tiếng cười bật lên ngay. Nếu còn chữ phía sau, người nói sẽ dẫm lên tiếng cười, và cú lật mất độ sắc.
Có thể dịch câu đùa đánh lạc hướng sang tiếng Việt không?
Thường rất khó, vì nhiều câu dựa vào một từ có hai nghĩa trong ngôn ngữ gốc. Khi dịch, người ta thường phải tìm một cú rẽ tương đương trong tiếng Việt thay vì dịch sát chữ.
