Phim hài lãng mạn (romantic comedy, gọi tắt romcom) là phim kể chuyện hai người đến với nhau qua một chuỗi trở ngại gây cười, và khán giả gần như biết trước họ sẽ thành đôi. Sức hút của thể loại không nằm ở cái kết mà ở cách đi tới đó: lần gặp gỡ đầu tiên, hiểu lầm giữa phim, khoảnh khắc nhận ra tình cảm. Công thức ấy bền đến mức những phim hay nhất thường là phim biết bẻ cong nó đúng lúc.
Romcom bắt đầu từ đâu
Chuyện tình có tiếng cười đã có trên sân khấu từ rất lâu, nhưng phim hài lãng mạn như một thể loại điện ảnh định hình ở Hollywood thập niên 1930, cùng lúc với dòng screwball. Từ It Happened One Night (1934) đến các phim của Ernst Lubitsch như The Shop Around the Corner (1940), khán giả quen dần với mô hình: hai người không ưa nhau, buộc phải ở gần nhau, rồi dần nhận ra họ hợp nhau.
Thập niên 1950–1960 đem lại những phim nhẹ nhàng, sang trọng như Roman Holiday (1953), Sabrina (1954), Pillow Talk (1959). Đến cuối thập niên 1980 và thập niên 1990, romcom bước vào thời đắt khách nhất ở phòng vé Mỹ và Anh, với When Harry Met Sally... (1989), Pretty Woman (1990), Sleepless in Seattle (1993), Four Weddings and a Funeral (1994), Notting Hill (1999).
Bộ khung quen thuộc của một romcom
Các sách dạy biên kịch thường tả romcom bằng một chuỗi nhịp gần như cố định. Không phim nào theo đúng từng bước, nhưng hầu hết đều có bóng dáng của bộ khung này.
- Giới thiệu sự thiếu hụt. Nhân vật chính đang sống một cuộc đời thiếu một thứ gì đó, thường chính họ không nhận ra.
- Lần gặp gỡ dễ thương (meet-cute). Hai người gặp nhau trong một tình huống buồn cười hay oái oăm: va vào nhau, nhầm người, cãi nhau vì một chuyện vặt.
- Lý do phải ở cạnh nhau. Một chuyến đi, một hợp đồng, một lời nói dối cần giữ, một nhiệm vụ chung.
- Vui vẻ và gần gũi. Đoạn giữa phim cho hai người hiểu nhau, thường là đoạn nhiều tiếng cười nhất.
- Khủng hoảng. Một bí mật lộ ra, một hiểu lầm, một lựa chọn khó. Hai người chia tay.
- Nhận ra. Nhân vật chính hiểu điều mình thật sự muốn.
- Cử chỉ lớn (grand gesture). Chạy ra sân bay, phát biểu trước đám đông, đứng dưới mưa. Cảnh này nổi tiếng đến mức đã thành đối tượng bị nhại.
Phần hài trong romcom chủ yếu nằm ở bước 2 đến 4. Nhân vật phụ cũng gánh nhiều tiếng cười: người bạn thân nói thẳng, người đồng nghiệp lắm chuyện, ông bố bà mẹ hay xen vào. Họ cho phép cặp đôi chính được lãng mạn mà phim không bị ủy mị.
Những phim định hình công thức
When Harry Met Sally...: câu hỏi kéo dài mười hai năm
Phim của đạo diễn Rob Reiner, kịch bản Nora Ephron, theo hai nhân vật qua nhiều lần gặp gỡ trải dài nhiều năm, xoay quanh câu hỏi: đàn ông và phụ nữ có thể làm bạn thân mà không yêu nhau không. Phim cho thấy romcom có thể vừa hài vừa nói chuyện thật về tình bạn và sự trưởng thành. Những đoạn phỏng vấn các cặp vợ chồng già xen giữa phim là một sáng tạo nhỏ mà nhiều phim sau học theo.
Từ The Shop Around the Corner đến You've Got Mail
Câu chuyện hai người làm chung chỗ ghét nhau ngoài đời nhưng lại yêu nhau qua thư từ nặc danh xuất hiện trong The Shop Around the Corner (1940) của Lubitsch, dựa trên một vở kịch Hungary. Gần sáu mươi năm sau, Nora Ephron chuyển nó thành You've Got Mail (1998), thay thư tay bằng thư điện tử. Đây là ví dụ cho thấy cốt lõi của romcom ít thay đổi; chỉ có phương tiện liên lạc là thay.
Richard Curtis và romcom kiểu Anh
Biên kịch Richard Curtis viết Four Weddings and a Funeral, Notting Hill và sau đó tự đạo diễn Love Actually (2003). Phong cách của ông là nhân vật nam lúng túng, nói lắp bắp, tự giễu mình, cùng một nhóm bạn bè lập dị. Lối hài này khác hẳn sự tự tin của các nam chính Hollywood cổ điển, và được bắt chước rộng rãi.
Những lần phá công thức
Khi khán giả đã thuộc lòng bộ khung, phim muốn gây ấn tượng phải đánh vào kỳ vọng của họ. Có vài cách hay gặp:
| Cách phá | Ví dụ | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Hai người không đến với nhau | Roman Holiday (1953), My Best Friend's Wedding (1997) | Cái kết buồn mà đẹp, khán giả nhớ lâu hơn |
| Người kể nói trước "đây không phải chuyện tình" | (500) Days of Summer (2009) | Khán giả xem với con mắt tỉnh táo, nhìn tình yêu từ một phía |
| Kể theo thời gian xáo trộn | (500) Days of Summer, Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) | Biến mối tình thành câu đố, hài lẫn với buồn |
| Yếu tố kỳ ảo | Groundhog Day (1993) | Vòng lặp thời gian thay cho chuỗi trở ngại thông thường |
| Tự nhại chính thể loại | Nhiều phim gần đây cho nhân vật chế giễu cảnh chạy ra sân bay | Khán giả cười vì nhận ra công thức, rồi vẫn xúc động khi phim dùng nó thật |
Roman Holiday là trường hợp đáng chú ý: một nàng công chúa trốn khỏi lịch trình chính thức để dạo chơi một ngày ở Roma với một nhà báo. Phim hài, nhẹ nhàng suốt hai giờ, rồi kết thúc bằng một lựa chọn chia xa. Audrey Hepburn nhận giải Oscar nữ chính cho vai này. Nhiều thế hệ khán giả nhớ phim chính vì cái kết không theo công thức.
Romcom châu Á và những biến thể
Ở châu Á, phim hài lãng mạn Hàn Quốc tạo được dấu ấn rộng từ đầu những năm 2000. Cô nàng ngổ ngáo (My Sassy Girl, 2001) là ví dụ hay được nhắc: nữ chính bạo dạn, nam chính chịu trận, nửa đầu hài hước, nửa sau cảm động. Mô hình "nữ mạnh, nam hiền" này về sau xuất hiện trong rất nhiều phim và phim truyền hình châu Á.
Phim Việt cũng có không ít phim hài lãng mạn chiếu rạp, trong đó có những bản làm lại từ phim nước ngoài. Khi làm lại, phần khó nhất thường không phải cốt truyện mà là chuyển chất hài: câu đùa, kiểu nhân vật phụ và cách gia đình can thiệp vào chuyện tình phải được "Việt hóa" để khán giả thấy gần.
Vì sao romcom từng bị coi là "hết thời"
Khoảng những năm 2010, nhiều bài báo về điện ảnh Mỹ nói phim hài lãng mạn chiếu rạp thưa dần, trong khi phim siêu anh hùng và phim kinh phí lớn chiếm lịch chiếu. Thể loại không biến mất mà chuyển chỗ: nhiều romcom được sản xuất cho nền tảng xem phim trực tuyến và truyền hình. Một số bộ phim chiếu rạp sau đó vẫn cho thấy khán giả còn muốn xem chuyện tình vui trên màn ảnh lớn khi phim làm đủ tốt.
Lời phê bình hay gặp với romcom cũ là nó tô hồng những hành vi không ổn trong đời thật: theo đuổi dai dẳng, nói dối để được gần người mình thích, phá đám cưới người khác. Romcom gần đây thường ý thức hơn về chuyện này. Cử chỉ lớn vẫn còn, nhưng phải tôn trọng mong muốn của người kia.
Góc nhìn hôm nay: xem và viết romcom tỉnh táo hơn
Với người xem, thử để ý ba điều khi xem một romcom: lần gặp đầu tiên có thật sự buồn cười không hay chỉ "dễ thương"; nhân vật phụ có đời sống riêng hay chỉ là công cụ; cái kết có được chuẩn bị từ trước hay chỉ là lối thoát. Ba câu hỏi đó đủ để phân biệt phim hay với phim làm theo khuôn.
Với người viết, bài học quý nhất của romcom là: trở ngại phải đến từ tính cách nhân vật, không chỉ từ hoàn cảnh. Hai người không đến với nhau vì một bức thư lạc thì yếu; hai người không đến với nhau vì mỗi người sợ một điều khác nhau thì mạnh. Tiếng cười cũng vậy, buồn cười nhất là khi nhân vật cố che giấu đúng điều khán giả đã thấy rõ.
Nếu muốn xem theo lịch sử, có thể đi từ The Shop Around the Corner, qua Roman Holiday, When Harry Met Sally..., đến (500) Days of Summer. Bốn phim cho thấy bốn giai đoạn của cùng một thể loại.
Câu hỏi thường gặp
Romcom là gì?
Romcom là viết tắt của romantic comedy, tức phim hài lãng mạn. Đây là phim kể chuyện tình yêu qua những tình huống gây cười, thường kết thúc có hậu. Điểm hấp dẫn nằm ở quá trình hai nhân vật đến với nhau hơn là ở cái kết.
Meet-cute là gì?
Meet-cute là cảnh gặp gỡ đầu tiên của cặp đôi trong romcom, được dàn dựng sao cho buồn cười hoặc oái oăm. Ví dụ hai người cùng giành một món đồ cuối cùng trong cửa hàng hoặc va vào nhau làm đổ cà phê. Cảnh này cho khán giả thấy ngay sự đối lập giữa hai tính cách.
Phim hài lãng mạn hay nhất mọi thời là phim nào?
Không có câu trả lời duy nhất vì các danh sách khác nhau tùy người chọn. Những phim thường xuyên có mặt là It Happened One Night, Roman Holiday, When Harry Met Sally..., Annie Hall và Notting Hill.
Romcom có nhất thiết phải kết thúc có hậu không?
Phần lớn là có, vì khán giả tìm đến thể loại để được vui. Nhưng một số phim đáng nhớ nhất lại có cái kết chia xa, như Roman Holiday hay My Best Friend's Wedding. Cái kết khác thường chỉ hiệu quả khi được chuẩn bị kỹ từ đầu phim.
Romcom khác screwball comedy thế nào?
Screwball là một nhánh của hài lãng mạn ở Hollywood thập niên 1930, nhanh, điên và đầy đấu khẩu. Romcom là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả những phim nhẹ nhàng, nhiều cảm xúc và nhịp chậm. Có thể coi screwball là tổ tiên trực tiếp của romcom hiện đại.