Open mic là buổi diễn mở, nơi bất kỳ ai đăng ký cũng được lên sân khấu nói vài phút, thường không có thù lao, trước một nhóm khán giả nhỏ. Với hài độc thoại, open mic là phòng tập duy nhất có thật: câu đùa chỉ biết mình buồn cười hay không khi được nói trước người lạ. Gần như mọi danh hài độc thoại đều bắt đầu ở đây, và nhiều người đã nổi tiếng vẫn quay lại open mic để thử chất liệu mới.
Open mic là gì, và vì sao hài độc thoại cần nó
Chữ "open mic" nghĩa đen là "micro để ngỏ". Trong giới hài, nó chỉ một đêm diễn mà ai cũng có thể ghi tên, thường ở quán cà phê, quán bar hoặc phòng nhỏ của một câu lạc bộ hài. Mỗi người được một khoảng thời gian ngắn, phổ biến từ ba đến bảy phút, rồi nhường micro cho người kế tiếp.
Các môn nghệ thuật khác có chỗ tập riêng. Ca sĩ hát được trong phòng, diễn viên kịch có buổi tổng duyệt. Hài độc thoại thì không. Một câu đùa nói một mình trong phòng không cho người viết biết gì cả, vì thước đo duy nhất là tiếng cười của người nghe. Thứ tiếng cười đó cũng phải đến từ người lạ: bạn bè cười vì quý mình, không vì câu đùa.
Judy Carter trong cuốn The Comedy Bible và Greg Dean trong Step by Step to Stand-Up Comedy đều coi việc lên sân khấu thường xuyên là phần không thay thế được của quá trình học. Viết là một nửa. Nửa còn lại là nói ra, nghe phản hồi, rồi sửa.
Một đêm open mic thường diễn ra thế nào
Thể thức mỗi nơi một khác, nhưng khung chung khá giống nhau:
- Đăng ký tên. Có nơi ghi tên vào danh sách trên giấy khi đến, có nơi đăng ký trước qua mạng, có nơi bốc thăm thứ tự để công bằng.
- Người dẫn (host) mở màn. Người dẫn làm nóng khán phòng bằng vài phút chất liệu riêng, nhắc luật và giới thiệu từng người lên.
- Từng người diễn theo lượt. Thời gian được giữ chặt. Khi gần hết giờ, người dẫn hoặc người phụ trách ra hiệu, thường bằng một chiếc đèn nhỏ chiếu từ cuối phòng. Giới hài gọi đó là "bật đèn" (getting the light).
- Kết thúc và tán gẫu. Sau buổi, người diễn hay ở lại trao đổi: đoạn nào ăn, đoạn nào chết, ai có ý sửa.
Luật đèn quan trọng hơn người mới tưởng. Diễn quá giờ ở open mic bị coi là thiếu tôn trọng những người xếp hàng phía sau, và là lý do nhanh nhất để không được mời lại.
Khán giả open mic là ai
Một sự thật hơi phũ: ở nhiều open mic, phần lớn khán giả là những người làm hài khác đang chờ lượt. Họ đã nghe đủ kiểu câu đùa, ít khi cười dễ, và đôi lúc mải nhẩm chất liệu của mình. Vì vậy một câu đùa "chết" ở open mic chưa chắc đã dở; nó có thể sống tốt trước khán giả mua vé. Ngược lại, câu nào làm được dân trong nghề bật cười thì thường là chất liệu chắc.
Một số nơi có khán giả thật, đi xem vì tò mò hoặc vì quán có không khí vui. Những buổi này quý hơn hẳn với người tập, vì phản ứng của họ gần với khán giả trả tiền.
Các kiểu buổi diễn người mới sẽ gặp
| Kiểu buổi | Cách vào | Khán giả | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Open mic thường | Ai đăng ký cũng được | Chủ yếu người diễn khác | Thử câu đùa mới, tập đứng micro |
| Bringer show | Mỗi người diễn phải dẫn theo một số khán giả | Bạn bè, người quen của người diễn | Có khán phòng đông, nhưng khán giả dễ tính hơn thực tế |
| Showcase, đêm tuyển | Được mời hoặc qua vòng thử | Khán giả mua vé | Chứng tỏ mình đủ sức vào chương trình chính |
| Đêm diễn có lương | Câu lạc bộ đặt lịch | Khán giả mua vé | Diễn chất liệu đã chắc, không phải chỗ thử nghiệm |
Bringer show gây tranh cãi trong giới. Người ủng hộ nói nó giúp người mới có khán phòng đầy. Người phản đối cho rằng nó biến người diễn thành người đi bán vé, và tiếng cười của bạn bè dễ đánh lừa.
Chuẩn bị cho lần đầu lên open mic
Viết đủ, rồi cắt bớt
Năm phút trên sân khấu trôi nhanh hơn người ta nghĩ, nhưng cũng dài khủng khiếp nếu chất liệu không ăn. Người mới nên viết khoảng hai đến ba chủ đề ngắn, mỗi chủ đề có một tiền đề rõ và vài câu chốt, rồi tập nói to có bấm giờ. Đừng mang mười chủ đề lên; không đủ thời gian và khán giả không kịp vào nhịp của mình.
Mở bằng đoạn chắc nhất
Khán giả quyết định rất nhanh rằng người trên sân khấu có đáng nghe không. Câu cười đầu tiên đến càng sớm, phần còn lại càng dễ. Nhiều người tập để có tiếng cười trong khoảng ba mươi giây đầu.
Ghi âm mọi lần diễn
Đây là lời khuyên gần như mọi sách dạy hài đều nhắc. Trí nhớ sau khi xuống sân khấu rất không đáng tin: chỗ tưởng im phăng phắc hoá ra có tiếng cười khẽ, chỗ tưởng bùng nổ hoá ra chỉ vài người. Nghe lại bản ghi, đánh dấu chỗ có tiếng cười, chỗ ngập ngừng, chỗ nói vấp. Đó là dữ liệu để sửa.
Đừng thuộc lòng từng chữ như đọc bài
Nhiều người mới học thuộc nguyên văn rồi đọc như trả bài, nghe cứng và không có nhịp. Cách thường được khuyên là thuộc ý và thứ tự, thuộc chính xác câu chốt, còn phần dẫn để tự nhiên như đang kể.
Phép lịch sự ở open mic
- Giữ giờ. Thấy đèn thì kết bằng một câu chắc và xuống, không năn nỉ thêm.
- Ngồi lại nghe người khác. Đăng ký, diễn xong rồi bỏ về là thói quen bị ghét nhất.
- Không lấy chất liệu của người khác. Một câu đùa nghe ở open mic vẫn là của người viết ra nó. Đạo miếng hài là lỗi nặng nhất trong nghề.
- Mua đồ ở quán. Quán cho mượn chỗ miễn phí; người diễn gọi đồ uống là cách giữ cho buổi tồn tại.
- Không xúc phạm khán giả để lấy tiếng cười rẻ. Phòng nhỏ, ai cũng nghe rõ, và chủ quán có thể mất khách.
Bao nhiêu lần open mic thì "lên tay"
Không có con số chuẩn. Trong giới hài Mỹ và Anh hay truyền nhau rằng phải mất vài năm diễn đều đặn mới tìm ra giọng riêng; Steve Martin trong hồi ký Born Standing Up kể khá kỹ những năm dài diễn ở quán nhỏ và câu lạc bộ trước khi thành công. Điều chắc chắn hơn là tần suất quan trọng hơn khoảng thời gian: diễn mỗi tuần vài lần tiến bộ nhanh hơn hẳn diễn mỗi tháng một lần.
Cũng nên tách hai thứ hay bị nhầm. "Chết" một đêm (bomb) không có nghĩa là không có năng khiếu; ai làm nghề cũng có những đêm im phăng phắc. Còn "ăn" một đêm không có nghĩa là chất liệu đã xong; phải ăn nhiều đêm, trước nhiều kiểu khán giả, mới gọi là chắc.
Góc nhìn hôm nay: làm gì tiếp nếu muốn thử
Ở các thành phố lớn của Việt Nam, open mic hài độc thoại thường được tổ chức ở quán cà phê, quán bar hoặc không gian sáng tạo, thông báo qua trang mạng xã hội của nhóm tổ chức. Tên và lịch thay đổi liên tục, nên cách chắc nhất là tìm theo từ khoá "open mic hài độc thoại" hoặc "stand-up comedy" kèm tên thành phố, và đi xem vài buổi trước khi ghi tên.
Đi xem trước có ích hơn người ta nghĩ: biết khán phòng ra sao, người diễn khác nói gì, ai là người dẫn. Muốn đọc thêm, The Comedy Bible của Judy Carter và Step by Step to Stand-Up Comedy của Greg Dean là hai cuốn được dùng nhiều trong các lớp hài độc thoại; hồi ký Born Standing Up của Steve Martin cho cái nhìn từ bên trong về những năm tập luyện. Cách tập thì vẫn vậy: viết, lên micro, ghi âm, nghe lại, sửa, rồi quay lại tuần sau.
Câu hỏi thường gặp
Open mic là gì?
Open mic là buổi diễn mở, ai đăng ký cũng được lên sân khấu nói vài phút, thường không có thù lao. Với hài độc thoại, đây là nơi thử câu đùa mới trước người lạ, vì câu đùa chỉ được kiểm chứng bằng tiếng cười thật.
Đi open mic hài có mất tiền không?
Phần lớn open mic không thu phí người diễn, nhưng quán thường mong người đến gọi đồ uống. Một số buổi kiểu bringer show yêu cầu người diễn dẫn theo khán giả. Nên hỏi luật của từng nơi trước khi đăng ký.
Lần đầu lên open mic nên chuẩn bị bao nhiêu phút?
Hãy chuẩn bị đúng thời lượng được cho, thường từ ba đến bảy phút, và tập nói to có bấm giờ. Mở bằng đoạn chắc nhất, kết bằng một câu chốt rõ, và dừng khi thấy đèn báo hết giờ.
Vì sao khán giả open mic ít cười?
Ở nhiều buổi, phần lớn khán giả là những người diễn khác đang chờ lượt, đã nghe rất nhiều câu đùa nên khó tính hơn. Một câu đùa im lặng ở open mic chưa chắc đã dở; cần thử thêm vài lần trước kiểu khán giả khác.
"Bật đèn" trong open mic nghĩa là gì?
Đó là tín hiệu báo sắp hết giờ, thường là một chiếc đèn nhỏ chiếu từ cuối phòng. Khi thấy đèn, người diễn nên kết bằng một câu chắc rồi xuống, vì diễn quá giờ bị coi là thiếu tôn trọng người phía sau.
