Phim nhại (spoof) là phim hài lấy cả một thể loại hoặc một nhóm phim nổi tiếng làm đối tượng, bắt chước khuôn mẫu của nó rồi đẩy tới mức lố bịch. Airplane! (1980) là phim nhại tiêu biểu nhất: nó dựng lại gần như nguyên vẹn một phim thảm họa hàng không nghiêm túc, cho diễn viên đóng hoàn toàn nghiêm túc, rồi nhồi vào đó hàng trăm miếng hài. Từ thành công ấy nảy ra cả một dòng phim nhại kéo dài hơn hai mươi năm, lúc rực rỡ, lúc bị chê thậm tệ.
Phim nhại khác châm biếm và parody thế nào
Trong tiếng Việt, "nhại" được dùng cho nhiều thứ. Để dễ phân biệt khi nói về điện ảnh, có thể tách ra như sau:
- Spoof (phim nhại thể loại): đối tượng là quy ước của một dòng phim, như phim thảm họa, phim cảnh sát, phim kinh dị, phim cao bồi. Mục tiêu chính là gây cười.
- Parody theo nghĩa hẹp: bắt chước một tác phẩm cụ thể. Phim nhại thể loại thường chứa rất nhiều parody nhỏ, mỗi cảnh trỏ vào một phim cụ thể.
- Satire (châm biếm): đối tượng là xã hội, con người, thể chế; việc bắt chước chỉ là phương tiện.
Tổng quan về parody như một thể loại hài nói chung thuộc phạm vi các bài về thể loại hài kịch. Bài này đi vào một nhánh cụ thể: phim nhại trên màn ảnh rộng, từ Mel Brooks đến bộ ba Zucker – Abrahams – Zucker và những người đi sau.
Mel Brooks: nhại thể loại bằng tình yêu với nó
Năm 1974, Mel Brooks ra mắt hai phim nhại cùng năm. Blazing Saddles nhại phim cao bồi miền Tây, còn Young Frankenstein nhại phim kinh dị quái vật của hãng Universal thập niên 1930. Với Young Frankenstein, Brooks quay đen trắng, dùng lại phong cách ánh sáng và bối cảnh của phim gốc, thậm chí tìm lại một số đạo cụ phòng thí nghiệm từ các phim Frankenstein cũ.
Đó là điểm quan trọng: phim nhại hay nhất thường được làm bởi người thật sự yêu và hiểu thể loại bị nhại. Họ biết chính xác góc máy, kiểu nhạc, câu thoại sáo mòn nào khán giả đã thuộc, nên chỉ cần nghiêng nó đi một chút là thành buồn cười. Sau đó Brooks tiếp tục với Silent Movie (1976), High Anxiety (1977, nhại phim Hitchcock), Spaceballs (1987, nhại phim khoa học viễn tưởng) và Robin Hood: Men in Tights (1993).
Airplane!: cuộc cách mạng của mật độ miếng hài
Ba người từ sân khấu tiểu phẩm
Jim Abrahams, David Zucker và Jerry Zucker, thường gọi tắt là ZAZ, bắt đầu bằng một nhóm hài tiểu phẩm ở Wisconsin rồi chuyển sang Los Angeles. Họ viết The Kentucky Fried Movie (1977), một phim gồm nhiều tiểu phẩm rời. Trong lúc tìm tư liệu, họ hay thu lại các chương trình truyền hình đêm khuya và tình cờ xem Zero Hour! (1957), một phim kịch tính về chuyến bay mà phi công bị ngộ độc thực phẩm.
Mua bản quyền phim gốc để nhại
Điểm độc đáo của Airplane! là nhóm ZAZ mua quyền làm lại Zero Hour! và đi theo cốt truyện của nó khá sát, kể cả nhiều câu thoại. Thay vì dựng một câu chuyện hài mới, họ giữ khung kịch tính nghiêm túc và cài miếng hài vào mọi khe hở. Kết quả là phim có hai lớp chạy song song: câu chuyện căng thẳng về một chuyến bay gặp nạn, và một dòng hài liên tục bên trên.
Diễn viên nghiêm túc đóng phim hài
Quyết định táo bạo nhất là chọn các diễn viên vốn nổi tiếng với vai chính kịch, như Leslie Nielsen, Robert Stack, Peter Graves, Lloyd Bridges, và yêu cầu họ đóng hoàn toàn nghiêm túc, không nháy mắt với khán giả. Leslie Nielsen nói những câu vô lý với gương mặt điềm tĩnh nhất có thể. Một câu thoại của ông đã thành kinh điển: khi bị hỏi "Surely you can't be serious", ông đáp "I am serious... and don't call me Shirley", chơi chữ giữa "surely" và tên người "Shirley". Lối diễn mặt lạnh (deadpan) này về sau định hình cả sự nghiệp hài của Nielsen.
Ba tầng miếng hài
Người ta hay phân tích Airplane! theo ba tầng chạy cùng lúc:
- Tầng thoại: hiểu theo nghĩa đen những câu nói thông dụng, chơi chữ, đối đáp lệch nhau.
- Tầng hình ảnh tiền cảnh: hành động vô lý ngay trước mắt nhân vật chính.
- Tầng hậu cảnh: miếng hài nhỏ xảy ra phía sau trong khi nhân vật chính đang nói chuyện nghiêm túc. Nhiều người xem lại vài lần mới phát hiện hết.
Mật độ ấy khiến khán giả không kịp hết cười trước khi miếng sau đến. Nếu một câu không trúng, câu sau sẽ bù. Airplane! sau này được Thư viện Quốc hội Mỹ chọn lưu trữ trong Cơ quan Lưu trữ Phim Quốc gia (National Film Registry) và có mặt trong danh sách 100 phim hài của Viện Phim Mỹ (AFI).
Dòng phim nhại sau Airplane!
| Năm | Phim / loạt phim | Nhại gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1982 | Police Squad! (truyền hình) | Phim truyền hình cảnh sát | Của nhóm ZAZ, chỉ có 6 tập |
| 1984 | Top Secret! | Phim gián điệp và phim ca nhạc Elvis | Nhóm ZAZ |
| 1988 | The Naked Gun | Phim cảnh sát | Chuyển thể từ Police Squad!, Leslie Nielsen đóng thanh tra Frank Drebin, mở ra cả một loạt phim |
| 1991 | Hot Shots! | Phim phi công Hollywood | Jim Abrahams đạo diễn |
| 2000 | Scary Movie | Phim kinh dị tuổi teen | Anh em nhà Wayans, mở ra loạt phim dài |
Chuyện Police Squad! là bài học thú vị. Loạt phim truyền hình bị hủy sau sáu tập, một phần vì người ta cho rằng nó đòi khán giả phải chú ý màn hình liên tục mới bắt được miếng hài hậu cảnh, điều khó với thói quen xem truyền hình lúc ấy. Nhưng khi chuyển sang rạp chiếu, nơi khán giả ngồi nhìn chăm chú, cùng công thức đó lại thành công lớn với The Naked Gun.
Khi phim nhại đi xuống
Cuối thập niên 2000, một loạt phim nhại chiếu rạp ra đời nhanh và rẻ, thường ghép tên thể loại vào chữ "Movie". Giới phê bình chê chúng rất nặng. Lý do được nêu nhiều nhất là các phim này chỉ tái hiện cảnh nổi tiếng từ phim khác rồi thêm một cú ngã hay một câu tục, mà không thật sự nhại quy ước của thể loại. Khán giả nhận ra cảnh, nhưng nhận ra chưa đủ để cười.
So với Airplane!, khác biệt nằm ở ba điểm. Thứ nhất, phim nhại tốt có một câu chuyện chạy được, dù chỉ là cái khung. Thứ hai, nó nhắm vào quy ước chung mà ai cũng biết, chứ không chỉ vào phim đang hot vài tháng, vốn mau lỗi thời. Thứ ba, diễn viên tin vào thế giới phim, không biến mọi cảnh thành màn hề.
Công thức làm một phim nhại hiệu quả
- Chọn thể loại có quy ước rõ. Phim thảm họa có phi công bất tỉnh, hành khách hoảng loạn, người hùng bất đắc dĩ; phim cảnh sát có viên thanh tra cứng rắn, cảnh thẩm vấn, rượt đuổi. Quy ước càng rõ, nhại càng dễ trúng.
- Giữ giọng nghiêm túc. Âm nhạc, ánh sáng, diễn xuất đều nghiêm như phim gốc. Tiếng cười đến từ độ lệch giữa vẻ nghiêm và nội dung vô lý.
- Hiểu theo nghĩa đen. Một kỹ thuật ZAZ dùng rất nhiều: lấy câu nói ẩn dụ hay câu sáo rỗng của thể loại và cho nó xảy ra thật trên màn hình.
- Tăng mật độ, chấp nhận trượt. Không phải miếng nào cũng trúng, nên số lượng giúp giữ nhịp cười.
- Cho khán giả lý do xem lại. Miếng hài hậu cảnh, chi tiết nhỏ trên tường, câu thoại lẩn trong tiếng ồn.
Một ví dụ tự viết để thấy kỹ thuật "hiểu theo nghĩa đen": trong một phim nhại phim cảnh sát, viên chỉ huy đập bàn quát "Tôi muốn mọi người lật tung thành phố này lên!", và cảnh sau cho thấy cả đội đang hì hục dùng xà beng cạy từng viên gạch lát vỉa hè. Câu nói sáo mòn của thể loại được đẩy tới chỗ vô lý mà các nhân vật vẫn làm rất nghiêm túc.
Góc nhìn hôm nay: phim nhại trong thời video ngắn
Trên màn ảnh rộng, phim nhại chiếu rạp ít hẳn đi so với những năm 1980–2000. Tinh thần của nó chuyển sang nhiều nơi khác: các tiểu phẩm truyền hình, video ngắn trên mạng nhại trailer phim, nhại quảng cáo, nhại phong cách một đạo diễn nổi tiếng. Ngay cả các phim lớn cũng tự chèn yếu tố nhại chính thể loại của mình để tỏ ra tỉnh táo.
Với người làm nội dung hài, bài học từ phim nhại vẫn còn nguyên: hiểu kỹ đối tượng trước khi nhại, giữ vẻ nghiêm túc, và nhắm vào quy ước chung hơn là chi tiết thời thượng. Video nhại một xu hướng mạng chỉ sống vài tuần; video nhại cách mọi phim hành động đều có cảnh nhân vật bước đi chậm rãi trong khi phía sau nổ tung có thể còn buồn cười sau nhiều năm.
Muốn xem theo trình tự, có thể bắt đầu bằng Young Frankenstein để thấy nhại bằng tình yêu, rồi Airplane! để thấy mật độ, rồi The Naked Gun để thấy công thức được mài sắc. Nếu tò mò, xem cả Zero Hour! để thấy phim gốc nghiêm túc đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Phim nhại (spoof) là gì?
Phim nhại là phim hài bắt chước quy ước của một thể loại hay một nhóm phim nổi tiếng rồi đẩy chúng tới mức lố bịch để gây cười. Ví dụ tiêu biểu là Airplane! nhại phim thảm họa hàng không và The Naked Gun nhại phim cảnh sát.
Airplane! nhại phim nào?
Airplane! (1980) đi theo khá sát cốt truyện của Zero Hour! (1957), một phim kịch tính về chuyến bay mà phi công bị ngộ độc. Nhóm làm phim đã mua bản quyền phim này, đồng thời nhại chung cả dòng phim thảm họa hàng không thập niên 1970.
Vì sao Leslie Nielsen nổi tiếng với vai hài?
Leslie Nielsen vốn đóng vai chính kịch nhiều năm. Trong Airplane! và loạt The Naked Gun, ông giữ nguyên gương mặt nghiêm túc khi nói những câu vô lý, tạo nên lối hài mặt lạnh rất hiệu quả. Từ đó ông gắn với phim nhại cho đến cuối sự nghiệp.
Phim nhại khác phim châm biếm thế nào?
Phim nhại nhắm vào quy ước của phim ảnh, mục tiêu chính là gây cười. Phim châm biếm nhắm vào xã hội, con người hay thể chế, dùng tiếng cười để phê phán. Một phim có thể có cả hai yếu tố, nhưng trọng tâm khác nhau.
Vì sao nhiều phim nhại gần đây bị chê?
Nhiều phim nhại cuối thập niên 2000 chỉ tái hiện cảnh nổi tiếng từ phim khác mà không thật sự nhại quy ước thể loại, và thường thiếu một câu chuyện chạy được. Chúng cũng nhắm vào phim đang thời thượng nên nhanh lỗi thời. Giới phê bình vì thế đánh giá rất thấp.