Hài quan sát (observational comedy) là lối hài độc thoại lấy chất liệu từ những điều ai cũng gặp nhưng ít ai để ý: cách người ta xếp hàng, nói chuyện điện thoại, đặt tên món ăn. Tiếng cười đến từ sự nhận ra: khán giả thấy chính mình trong câu đùa. Muốn làm tốt, người diễn phải nhìn đời thường kỹ hơn người khác một bậc và chỉ ra chỗ phi lý mà mọi người đã quen đến mức không còn thấy.
Hài quan sát là gì
Gần như mọi danh hài đều quan sát. Nhưng "hài quan sát" theo nghĩa hẹp chỉ những người lấy đời sống chung làm trục chính, thay vì đời tư của mình, một nhân vật dựng sẵn hay chuyện thời sự. Câu hỏi quen thuộc của thể loại là: "Các bạn có để ý không…?"
Trong lịch sử hài Mỹ mà Kliph Nesteroff ghi lại trong The Comedians, lối nói này lớn dần khi các câu lạc bộ hài nở rộ và danh hài chuyển từ kể chuyện cười có sẵn sang nói bằng giọng của chính mình. Jerry Seinfeld thường được nhắc như gương mặt tiêu biểu của thể loại; George Carlin có cả mảng quan sát về ngôn ngữ, về cách người ta dùng chữ để nói tránh. Ở Anh, nhiều danh hài truyền hình cũng xây sự nghiệp trên những chi tiết sinh hoạt rất Anh.
Vì sao khán giả cười: cú "đúng rồi!"
Tiếng cười của hài quan sát có hai lớp. Lớp đầu là nhận ra: một điều mình từng thấy mà chưa từng gọi tên, giờ được gọi tên chính xác. Lớp sau là bất ngờ: người diễn đẩy nhận xét đó tới chỗ khán giả không ngờ.
Nếu chỉ có lớp đầu, khán giả gật gù rồi mỉm cười, không bật cười. Nếu chỉ có lớp sau mà thiếu lớp đầu, khán giả không kịp vào cuộc. Câu đùa quan sát tốt cần cả hai: điểm xuất phát quen, điểm đến lạ.
Các nhà nghiên cứu tiếng cười có nhiều thuyết giải thích chuyện này, như thuyết bất ngờ (incongruity) hay thuyết "vi phạm vô hại". Đó là phần của khoa học tiếng cười; ở đây chỉ cần nhớ một điều thực dụng: khán giả phải chung một trải nghiệm với người diễn trước thì cú lật mới có chỗ bám.
Quy trình của người làm hài quan sát
1. Ghi chép liên tục
Hầu hết người làm hài đều mang theo sổ tay hoặc ghi chú trên điện thoại. Không phải để ghi câu đùa đã thành, mà để ghi những chi tiết khiến mình khựng lại: một tấm biển hướng dẫn mâu thuẫn, một câu người bán hàng nói đi nói lại, một quy tắc ngầm trong thang máy. Phần lớn ghi chép sẽ không bao giờ thành câu đùa. Nhưng chất liệu tốt hiếm khi đến khi ngồi vào bàn mà nghĩ.
2. Tìm chỗ phi lý
Mỗi chi tiết được hỏi: điều này có gì vô lý? Vì sao mọi người chấp nhận nó? Nếu một người ngoài hành tinh nhìn thấy, họ sẽ hiểu ra sao? Câu hỏi cuối là một mẹo phổ biến: nhìn quen như lạ.
3. Cụ thể hoá
Quan sát chung chung ("đi siêu thị mệt lắm") không ai nhớ. Quan sát cụ thể thì có. Ví dụ tự viết: "Ở siêu thị có một quầy tính tiền ghi 'dưới mười món'. Không ai biết mười món là đếm theo gói hay theo quả. Tôi đã thấy hai người đứng cãi nhau về một chùm nho."
4. Đẩy xa
Khi đã có chỗ phi lý, người diễn đẩy nó tới mức cực đoan hoặc đặt nó vào bối cảnh khác. Chùm nho có tính là một món không? Nếu không, mỗi quả là một món, và người mua nho sẽ phải xếp hàng ở quầy thường cả buổi chiều.
Bẫy lớn nhất: chủ đề "đã nhàm"
Hài quan sát dễ vào nhưng cũng dễ rơi vào chất liệu mà giới làm hài gọi là "hack": chủ đề và góc nhìn đã bị nói quá nhiều đến mức khán giả đoán được câu chốt. Danh sách chủ đề nhàm thay đổi theo thời đại và theo nước, nhưng có vài điểm chung:
| Dấu hiệu chất liệu nhàm | Vì sao nó yếu | Cách cứu |
|---|---|---|
| Chủ đề ai cũng nói (đồ ăn trên máy bay, khác biệt nam nữ chung chung) | Khán giả đã nghe góc nhìn đó nhiều lần | Tìm một chi tiết rất hẹp mà chỉ mình để ý |
| Câu mở kiểu "các bạn có để ý không" mà không có gì để để ý | Hứa nhiều, giao ít | Bỏ câu mở, vào thẳng chi tiết |
| Quan sát dựa trên định kiến về một nhóm người | Không phải quan sát mà là lặp lại khuôn mẫu, dễ gây tổn thương | Chuyển từ "nhóm người" sang "hành vi" mà ai cũng có |
| Không có thái độ của người diễn | Nghe như bản tin | Thêm cảm xúc thật: mình thấy nó đáng sợ, ngớ ngẩn hay khó chịu |
Điểm thứ ba đáng nhấn mạnh. "Người vùng này nói chuyện thế này", "phụ nữ lái xe thế kia" không phải quan sát; đó là định kiến khoác áo quan sát. Ngoài chuyện làm tổn thương, nó còn là chất liệu lười: câu chốt có sẵn từ trước khi người diễn sinh ra.
Quan sát hướng vào đâu: ngoài đời hay chính mình
Hài quan sát cổ điển nhìn ra ngoài: xã hội, đồ vật, quy tắc. Nhưng nhiều danh hài kết hợp với nhìn vào trong: cách chính mình phản ứng trước những thứ đó. "Tôi biết tờ hướng dẫn này vô lý, nhưng tôi vẫn làm theo, và còn làm cẩn thận" buồn cười hơn "tờ hướng dẫn này vô lý", vì người diễn tự nhận mình cũng là một phần của sự phi lý.
Cách này còn giúp tránh giọng kẻ cả. Người làm hài quan sát đứng ngoài chỉ trỏ mọi người dễ bị ghét; người cùng mắc kẹt với khán giả thì được thương.
Hài quan sát và ngôn ngữ
Một nhánh riêng của hài quan sát là soi vào chữ nghĩa: cách diễn đạt nói tránh, từ ngữ hành chính, khẩu hiệu quảng cáo, lời nói lịch sự mà thật ra có nghĩa ngược lại. Carlin nổi tiếng với những đoạn mổ xẻ cách người ta làm mềm từ ngữ. Tiếng Việt có kho chất liệu này rất giàu: cách xưng hô, những câu "để em xem đã", "anh cứ yên tâm", những tấm biển viết bằng giọng văn bản hành chính.
Điểm mạnh của nhánh này là nó gần như không bao giờ hết đề tài, vì ngôn ngữ đổi liên tục. Điểm khó là nó phụ thuộc vào khán giả nói cùng ngôn ngữ, nên rất khó mang ra nước ngoài hay dịch.
Góc nhìn hôm nay: luyện mắt quan sát
Bài tập đơn giản nhất: trong một tuần, mỗi ngày ghi ba điều nhỏ khiến mình khựng lại, không cần buồn cười. Cuối tuần đọc lại hai mươi mốt dòng đó và hỏi từng dòng: chỗ phi lý ở đâu, mình cảm thấy thế nào về nó, đẩy xa thì nó thành gì. Thường chỉ một hai dòng đi được tới câu đùa, và như vậy là đủ.
Muốn xem thể loại này được làm tốt ra sao, có thể xem các suất diễn đặc biệt của những danh hài nổi tiếng về quan sát, chú ý xem họ chọn chi tiết hẹp tới mức nào. Đọc thêm: The Comedians của Kliph Nesteroff cho bối cảnh lịch sử; The Comedy Bible của Judy Carter có các bài tập biến quan sát thành tiền đề.
Câu hỏi thường gặp
Observational comedy là gì?
Observational comedy, hay hài quan sát, là lối hài độc thoại lấy chất liệu từ những điều quen thuộc trong đời sống chung. Người diễn chỉ ra chỗ phi lý mà ai cũng gặp nhưng đã quen đến mức không để ý.
Vì sao hài quan sát dễ gây cười?
Vì khán giả nhận ra chính mình trong câu đùa, tạo cảm giác "đúng rồi!". Khi người diễn đẩy nhận xét quen thuộc đó tới một chỗ bất ngờ, sự nhận ra cộng với bất ngờ thành tiếng cười.
Chất liệu "hack" trong hài là gì?
Hack là chủ đề hoặc góc nhìn đã bị nói quá nhiều đến mức khán giả đoán trước được câu chốt. Cách cứu là tìm một chi tiết hẹp và cụ thể hơn, thêm thái độ thật của người diễn.
Hài quan sát khác hài kể chuyện thế nào?
Hài quan sát thường là chuỗi nhận xét ngắn về đời sống chung, mỗi nhận xét một tiếng cười. Hài kể chuyện kéo một câu chuyện có thật hoặc gần thật của người diễn qua nhiều phút, với tiếng cười rải dọc mạch truyện.
Làm sao để quan sát tốt hơn khi viết hài?
Hãy ghi chép mỗi ngày những chi tiết khiến mình khựng lại, rồi hỏi chỗ phi lý ở đâu và nếu người ngoài cuộc nhìn thì họ sẽ thấy gì. Chi tiết càng cụ thể, câu đùa càng dễ thành.
