"Danh hài" là cách báo chí và khán giả Việt gọi một nghệ sĩ làm hài đã nổi tiếng rộng rãi, có tiết mục hay nhân vật được nhiều thế hệ nhớ. Đây là danh xưng của dư luận, không phải danh hiệu nhà nước: không có hội đồng nào xét, không có quyết định nào phong. Danh hiệu chính thức trong nghề biểu diễn là Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) và Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT), do Chủ tịch nước quyết định theo từng đợt.
Một chữ, nhiều tầng nghĩa
Trong tiếng Việt, "danh" là tiếng tăm, "hài" là gây cười. Ghép lại, "danh hài" có cùng kiểu cấu tạo với "danh ca", "danh thủ", "danh cầm": người đã có tên tuổi trong một nghề. Chữ này mang sắc thái trân trọng, nên báo chí thường dành cho người có thâm niên, ít khi gắn cho một gương mặt mới nổi vài tháng.
Bên cạnh "danh hài", tiếng Việt có cả một họ từ để gọi người làm nghề cười. Mỗi từ nhấn vào một khía cạnh khác nhau:
| Cách gọi | Nhấn vào điều gì | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Nghệ sĩ hài | Nghề nghiệp, trung tính | Tin văn hoá, thông cáo, giới thiệu chương trình |
| Diễn viên hài | Vai trò diễn trong một vở, một phim | Danh sách diễn viên, hạng mục giải thưởng |
| Danh hài | Tiếng tăm đã thành, sự nghiệp dài | Tít báo, lời giới thiệu trên sân khấu |
| Cây hài | Người "gánh" tiếng cười cho cả đêm diễn, cả đoàn | Báo giải trí, lời khán giả |
| "Vua", "nữ hoàng" + một lối hài | Một chuyên môn hẹp làm nên tên tuổi | Biệt danh báo chí đặt, ví dụ "vua vọng cổ hài" |
| Kép hề, đào hề, vai hề | Vai hài trong sân khấu truyền thống | Cải lương, chèo, tuồng |
Những biệt danh kiểu "vua vọng cổ hài" — báo chí từng dùng cho nghệ sĩ Văn Hường — cho thấy cách người Việt hay gắn danh hài với một sở trường cụ thể, hơn là với một danh sách thành tích.
Báo chí dùng chữ "danh hài" khi nào
Không có quy chuẩn viết thành văn, nhưng đọc nhiều năm báo văn hoá có thể thấy vài thói quen khá ổn định:
- Thâm niên: người được gọi là danh hài thường đã diễn hàng chục năm, qua nhiều thời kỳ của sân khấu và truyền hình.
- Dấu ấn nhận ra ngay: một nhân vật, một tiết mục, một câu thoại ngắn mà khán giả nghe là biết của ai.
- Độ phủ: khán giả nhiều vùng, nhiều lứa tuổi đều biết, không chỉ một nhóm nhỏ.
- Ghi nhận chính thức hoặc gần chính thức: danh hiệu NSND, NSƯT, huy chương hội diễn, giải bình chọn như Mai Vàng — không bắt buộc, nhưng làm chữ "danh hài" chắc chắn hơn.
Ngược lại, một người nổi lên nhờ vài video lan truyền thường được gọi là "gương mặt hài mới", "diễn viên hài trẻ". Sau vài năm giữ được khán giả, chữ gọi mới dần đổi.
Cũng nên biết: chữ "danh hài" đôi khi bị dùng như nhãn quảng cáo trên băng rôn, áp phích của một đêm diễn. Đó là cách bán vé, không phải đánh giá nghề. Người đọc báo nên phân biệt tít quảng cáo với bài viết có thông tin kiểm chứng.
Danh xưng của dư luận và danh hiệu của nhà nước
Nhầm lẫn hay gặp nhất là coi "danh hài" ngang với một danh hiệu. Thực tế, có ba loại ghi nhận khác hẳn nhau:
- Danh hiệu nhà nước: NSND, NSƯT. Xét theo Luật Thi đua, khen thưởng và nghị định hướng dẫn, có hội đồng các cấp, kết quả là quyết định của Chủ tịch nước. Tính tới đợt thứ 10 (năm 2023), việc phong tặng diễn ra theo đợt, cách nhau vài năm.
- Huy chương, giải chuyên môn: huy chương vàng, bạc tại các hội diễn, liên hoan sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc. Đây cũng là một trong những căn cứ để xét danh hiệu.
- Giải bình chọn của khán giả và báo chí: Mai Vàng của báo Người Lao Động, HTV Awards trước đây… Có giá trị về độ yêu mến, nhưng không phải danh hiệu nhà nước.
"Danh hài" đứng ngoài cả ba loại trên. Một nghệ sĩ có thể là NSND mà báo ít gọi là danh hài, vì sở trường chính của họ là kịch chính kịch. Ngược lại, có nghệ sĩ cả đời không có danh hiệu nào mà vẫn được gọi là danh hài vì khán giả nhớ họ quá lâu. Quy trình xét danh hiệu chi tiết là chủ đề riêng của ngành diễn xuất; ở đây chỉ cần nhớ hai thứ này không trùng nhau.
Những tiêu chí người trong nghề thật sự nhìn vào
Nếu hỏi người làm sân khấu "thế nào là một nghệ sĩ hài giỏi", câu trả lời ít khi là "nổi tiếng". Họ thường nói đến tay nghề, và tay nghề có thể tách thành mấy phần đo được bằng mắt:
Giữ nhịp khán phòng
Biết lúc nào nói tiếp, lúc nào dừng chờ tiếng cười, lúc nào kéo khán giả trở lại khi đang "rơi". Đây là thứ phân biệt người diễn lâu năm với người mới, và rất khó học qua sách.
Có nhân vật riêng
Danh hài nào cũng có một "cái tôi sân khấu": cách đứng, giọng, thói quen phản ứng. Khán giả cười trước cả khi nghe câu đùa, vì đã biết nhân vật đó sẽ phản ứng thế nào.
Đa năng nhưng không nhoè
Hài Việt Nam xưa nay ít khi tách bạch thể loại. Một nghệ sĩ hài có thể hát vọng cổ, diễn tiểu phẩm, đóng phim, dẫn chương trình. Người được nhớ lâu thường làm được nhiều việc mà vẫn giữ một chất riêng.
Bền với thời gian
Tiếng cười gắn với thời sự rất dễ cũ. Tiết mục còn được xem lại sau hai, ba mươi năm thường dựa vào tính cách con người hơn là vào chuyện thời sự.
"Danh hài" trong tiếng Anh dịch thế nào
Người viết báo song ngữ hay lúng túng ở chữ này. Tiếng Anh có comedian (người làm hài nói chung, thường hiểu là diễn hài độc thoại), comic (gần nghĩa), comic actor (diễn viên hài trong phim, kịch). Không có từ nào mang sẵn nghĩa "đã nổi tiếng" như "danh hài"; người dịch thường thêm tính từ như veteran comedian, renowned comedian, beloved comedian. Tên giải hay danh hiệu thì nên dịch đúng tên chính thức: NSND là People's Artist, NSƯT là Meritorious Artist.
Viết về danh hài sao cho đúng mực
Với người viết wiki, báo hay bài giới thiệu chương trình, có vài nguyên tắc đáng giữ:
- Danh hiệu ghi đúng đợt, đúng năm theo quyết định hoặc báo chính thống. Không chắc thì không ghi.
- Năm sinh, quê quán chỉ ghi khi có nguồn tin cậy; nhiều nghệ sĩ có thông tin khác nhau giữa các bài báo.
- Viết về tiết mục, vai diễn, đóng góp nghề; tránh chuyện đời tư, tin đồn.
- Không xếp hạng "ai hài nhất". Tiếng cười phụ thuộc vùng miền, lứa tuổi, thời điểm; bảng xếp hạng chỉ gây tranh cãi vô ích.
- Trích lời nghệ sĩ phải có nguồn: tên báo, ngày đăng. Câu nói lan truyền trên mạng không ghi nguồn rất hay là bịa.
Góc nhìn hôm nay
Thời mạng xã hội làm chữ "danh hài" vừa dễ dãi hơn vừa khắt khe hơn. Dễ dãi vì video nào triệu lượt xem cũng có người gắn nhãn danh hài. Khắt khe vì khán giả giờ có thể xem lại toàn bộ sự nghiệp một người chỉ bằng vài lượt tìm kiếm, và nhận ra ai thật sự bền tay nghề.
Muốn tìm hiểu nghiêm túc về một nghệ sĩ hài Việt, cách chắc chắn nhất là đọc chuyên mục văn hoá của các báo lớn như Nhân Dân, Tuổi Trẻ, Người Lao Động, VnExpress; tra danh sách phong tặng danh hiệu trên các cổng thông tin chính thức; và xem lại tiết mục gốc thay vì đoạn cắt ghép. Các bảo tàng và thư viện sân khấu, các nhà hát lớn ở Hà Nội và TP.HCM cũng thỉnh thoảng có triển lãm, tư liệu về những thế hệ nghệ sĩ trước.
Câu hỏi thường gặp
Danh hài là gì?
Danh hài là cách gọi một nghệ sĩ làm hài đã có tên tuổi rộng rãi và sự nghiệp dài. Đây là danh xưng do báo chí và khán giả dùng, không phải danh hiệu do nhà nước phong tặng.
Danh hài khác nghệ sĩ hài thế nào?
"Nghệ sĩ hài" là cách gọi nghề nghiệp, trung tính, dùng được cho bất kỳ ai làm hài chuyên nghiệp. "Danh hài" thêm sắc thái tiếng tăm, thường chỉ dành cho người đã nổi tiếng lâu năm và có dấu ấn riêng.
Danh hài có phải là danh hiệu nhà nước không?
Không. Danh hiệu nhà nước trong nghệ thuật biểu diễn là Nghệ sĩ Nhân dân và Nghệ sĩ Ưu tú, do Chủ tịch nước quyết định theo từng đợt. "Danh hài" chỉ là cách gọi của dư luận.
Cây hài nghĩa là gì?
"Cây hài" là cách nói dân dã chỉ người gánh phần gây cười chính trong một đêm diễn, một đoàn hay một chương trình. Chữ này nhấn vào vai trò trên sân khấu hơn là vào tiếng tăm.
Danh hài tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có từ tương đương hoàn toàn. Người dịch thường dùng "comedian" kèm tính từ như "veteran", "renowned" hoặc "beloved" để chuyển được sắc thái đã nổi tiếng.