Giải Mai Vàng và các giải bình chọn có hạng mục diễn viên hài

Giải Mai Vàng do báo Người Lao Động tổ chức từ năm 1995 là giải bình chọn lâu đời nhất ở Việt Nam có hạng mục dành cho nghệ sĩ hài, với tên gọi quen thuộc "Diễn viên hài được yêu thích nhất". Người thắng do khán giả bình chọn từ danh sách đề cử của hội đồng. Bên cạnh Mai Vàng, HTV Awards của Đài Truyền hình TP.HCM từng có hạng mục cho nghệ sĩ hài và kịch nói. Đây là giải ghi nhận độ yêu mến, khác với danh hiệu NSND, NSƯT của nhà nước.

Mai Vàng: ba mươi năm của một giải bình chọn

Mai Vàng ra đời năm 1995, tôn vinh nghệ sĩ ở nhiều lĩnh vực biểu diễn. Mỗi mùa được đánh số: mùa 2018 là lần thứ 24, mùa 2024 là lần thứ 30. Tên mùa ghi theo năm hoạt động nghệ thuật được xét; lễ trao giải thường diễn ra sau đó, có khi sang năm kế tiếp.

Cách làm qua nhiều năm khá ổn định:

1. Hội đồng nghệ thuật gồm nhà báo, nhà chuyên môn chọn ra các đề cử cho từng hạng mục, dựa trên hoạt động của nghệ sĩ trong năm.
2. Độc giả bình chọn qua phiếu in trên báo và các kênh điện tử.
3. Người có nhiều phiếu nhất ở mỗi hạng mục nhận tượng hoặc cúp Mai Vàng.

Số hạng mục thay đổi theo mùa — có mùa 15, có mùa 16 hạng mục — nên khi trích dẫn cần ghi đúng mùa.

Hạng mục "Diễn viên hài được yêu thích nhất"

Trong các mùa gần đây, Mai Vàng có một hạng mục hài chung cho cả nam và nữ. Điều thú vị là đề cử của hạng mục này phản ánh khá rõ nơi tiếng cười Việt đang diễn ra: thời sân khấu kịch TP.HCM đông khách, nhiều đề cử đến từ các vở diễn; về sau xuất hiện ngày càng nhiều người nổi lên từ truyền hình thi tài và mạng xã hội.

Một vài kết quả đã được báo chí đưa tin rõ ràng:

Hoài Linh là trường hợp đặc biệt: báo chí ghi nhận ông thắng hạng mục hài nhiều lần, có mùa nhận cú đúp cả giải hài lẫn giải nam diễn viên sân khấu. Đây là kiểu thành tích hiếm, cho thấy một diễn viên hài vẫn có thể được ghi nhận ở vai chính kịch.

Giải hài nói gì về nghề — và không nói gì

Một giải bình chọn có giá trị riêng, nhưng cũng có giới hạn mà người đọc nên biết:

• Đo độ yêu mến, không đo tay nghề thuần tuý. Người có lượng người hâm mộ đông, hoạt động sôi nổi trên truyền thông thường có lợi thế.
• Gắn với một năm cụ thể. Giải ghi nhận hoạt động trong mùa xét, không phải cả sự nghiệp.
• Phụ thuộc đề cử. Người không được đề cử thì không có cơ hội, dù năm đó diễn rất hay ở sân khấu nhỏ.
• Không thay thế danh hiệu hay huy chương. Mai Vàng không phải căn cứ chính để xét NSND, NSƯT.

Dù vậy, với nghệ sĩ hài — những người ít khi có giải chuyên môn riêng — một tượng Mai Vàng là bằng chứng công khai rằng khán giả cả nước nhớ đến họ trong năm.

HTV Awards và những giải bình chọn khác

HTV Awards của Đài Truyền hình TP.HCM từng là sự kiện lớn cuối năm của giới giải trí phía Nam. Giải có hạng mục dành cho diễn viên kịch nói và hài; báo chí ghi nhận Hoài Linh từng thắng hạng mục này, còn ở lần thứ 10 (năm 2016), Trấn Thành được xướng tên ở hai hạng mục người dẫn chương trình và nghệ sĩ hài được yêu thích nhất.

Ngoài ra còn có nhiều giải bình chọn của báo, đài, trang tin giải trí, có giải chỉ tồn tại vài mùa. Khi viết về thành tích của một nghệ sĩ hài, nên ghi đủ ba thứ: tên giải, mùa (năm), tên hạng mục chính xác. Chỉ ghi "đoạt nhiều giải thưởng" là cách viết không kiểm chứng được.

So sánh ba loại ghi nhận

Những điều nên tránh khi viết về giải hài

Thông tin giải thưởng là chỗ các trang tổng hợp sai nhiều nhất. Vài lỗi thường gặp:

• Nhầm "được đề cử" với "đoạt giải".
• Nhầm năm tổ chức lễ trao giải với tên mùa giải.
• Gộp hạng mục: ghi "giải diễn viên hài" trong khi thực tế là giải nam diễn viên sân khấu, hoặc ngược lại.
• Đếm số lần thắng mà không có danh sách đối chiếu.

Nguồn tốt nhất cho Mai Vàng là chính báo Người Lao Động, nơi đăng kết quả từng mùa. Với HTV Awards, nên đối chiếu tin của các báo lớn như Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Sài Gòn Giải Phóng ra cùng thời điểm.

Đề cử hạng mục hài: đọc thế nào cho đúng

Danh sách đề cử thường hữu ích hơn tên người thắng. Một mùa có năm, sáu đề cử ở hạng mục hài, mỗi người gắn với một vở diễn, một chương trình truyền hình hay một bộ phim trong năm. Đọc kỹ danh sách ấy, người ta thấy được năm đó tiếng cười đến từ đâu: sân khấu kịch, chương trình tạp kỹ cuối tuần, phim chiếu rạp hay phim chiếu mạng.

Ví dụ, khi Lâm Vỹ Dạ thắng mùa 2019, báo chí nêu các đề cử cùng hạng mục gồm Minh Dự, Puka, Mạc Văn Khoa và Trường Giang — một danh sách pha trộn giữa người nổi lên từ truyền hình thi tài, người quen với khán giả mạng và người đã thành danh lâu năm. Chỉ một dòng đề cử đã kể được câu chuyện chuyển giao giữa các lớp nghệ sĩ.

Một lưu ý nhỏ: đề cử phản ánh lựa chọn của hội đồng, còn kết quả phản ánh số phiếu. Hai thứ này trả lời hai câu hỏi khác nhau — "ai làm nghề nổi bật trong năm" và "ai được khán giả thương nhất" — và không phải năm nào cũng trùng nhau.

Góc nhìn hôm nay

Sau ba mươi năm, Mai Vàng là một kho lưu trữ đáng giá cho ai muốn nhìn lại hài Việt. Lần theo danh sách đề cử hạng mục hài qua từng mùa, có thể thấy rõ lớp nghệ sĩ sân khấu kịch thập niên 2000, rồi lớp gương mặt từ truyền hình thi tài, rồi lớp trưởng thành trên mạng. Đó là lịch sử hài Việt viết bằng phiếu bầu của khán giả.

Với sinh viên truyền thông hay người viết về giải trí, một bài tập hay là tự lập bảng: mỗi mùa, ai được đề cử ở hạng mục hài, đề cử nhờ vở diễn hay chương trình nào. Bảng đó sẽ cho biết nhiều điều về thị hiếu hơn bất kỳ bài bình luận nào.