Thời băng đĩa hài: cassette, băng video, VCD trong mỗi gia đình Việt

Từ đĩa hát vọng cổ hài trước năm 1975, qua băng cassette, băng video rồi đĩa VCD những năm 1990–2000, tiếng cười Việt từng là một mặt hàng được mua, thuê, sang chép và chuyền tay trong mỗi gia đình. Thời băng đĩa biến nghệ sĩ hài thành người quen của cả nhà, định hình lối hài tiểu phẩm ngắn, và tạo ra một thị trường lớn — cùng nạn băng lậu tràn lan. Khi video trực tuyến lên ngôi, thời này khép lại, nhưng thói quen xem hài theo "tuyển tập" vẫn còn.

Bốn chặng của tiếng cười đóng gói

Mốc thời gian chỉ là ước lượng: các chặng gối lên nhau, và ở nông thôn băng cassette còn sống lâu sau khi thành phố đã chuyển sang đĩa.

Đĩa hát và cassette: hài chỉ bằng giọng

Trước năm 1975, đĩa hát đã đưa vọng cổ hài vào nhà người miền Nam. Báo chí ghi nhận nghệ sĩ Văn Hường thu âm hàng trăm bài vọng cổ hài trong giai đoạn 1960–1970. Khi băng cassette phổ biến, những bản thu ấy được sang lại, nghe đi nghe lại cho tới khi băng giãn.

Hài trên băng tiếng buộc người nghe tự hình dung. Vì vậy tiết mục thu âm thường:

• Dựa nhiều vào chơi chữ, nói lái, đổi giọng nhân vật.
• Có người dẫn chuyện hoặc tiếng động để người nghe biết cảnh đang ở đâu.
• Giữ lại tiếng cười của khán giả trong bản thu trực tiếp — tiếng cười ấy "dắt" người nghe ở nhà cười theo.

Cassette cũng là thứ đi theo xe khách đường dài. Nhiều người nhớ những chuyến xe mà cả khoang cùng cười vì một cuốn băng hài tài xế bật đi bật lại.

Băng video: khi khán giả thấy mặt nghệ sĩ

Đầu video vào Việt Nam cùng những năm đổi mới, kéo theo các tiệm cho thuê băng và quán cà phê video. Với nghệ sĩ hài, đây là bước ngoặt: lần đầu tiên nét mặt, điệu bộ, hài hình thể đến được khán giả cả nước, không cần mua vé rạp.

Băng video hài thời này thường là bản ghi hình chương trình sân khấu hoặc tạp kỹ, quay bằng một hai máy, dựng đơn giản. Cùng lúc, các chương trình ca nhạc tạp kỹ do người Việt ở nước ngoài sản xuất — tiêu biểu là loạt Paris By Night của Trung tâm Thúy Nga — theo nhiều đường về trong nước. Phần hài kịch trong các chương trình này giúp một số nghệ sĩ hài ở hải ngoại trở nên quen thuộc với khán giả trong nước, như trường hợp nghệ sĩ Chí Tài, người sang Mỹ định cư năm 1981 và về sau hoạt động nhiều trong nước.

VCD: tuyển tập hài trong phòng khách

Đĩa VCD rẻ, nhẹ, dễ sản xuất, nên từ cuối thập niên 1990 nhanh chóng thay băng video. Đây là thời của những đĩa "tuyển tập hài": mỗi đĩa gom năm, bảy tiểu phẩm, bìa in hình các nghệ sĩ quen, bày bán ở hiệu băng đĩa, sạp chợ, bến xe.

Định dạng này ảnh hưởng ngược lại cách làm hài:

1. Tiểu phẩm ngắn lên ngôi. Mỗi tiết mục mười lăm, hai mươi phút vừa vặn để gom thành đĩa.
2. Cặp đôi, nhóm hài cố định. Khán giả mua đĩa vì tên tuổi trên bìa; những cặp diễn ăn ý được ghép nhiều lần.
3. Hài Tết thành mặt hàng mùa vụ. Chương trình hài cuối năm trên truyền hình và sân khấu được ghi đĩa, bán chạy quanh Tết.
4. Kịch sân khấu được ghi hình. Vở hài ăn khách ở sân khấu kịch TP.HCM, Hà Nội có bản đĩa cho khán giả tỉnh xa.

Mặt trái: băng lậu và tiền bản quyền

Sang băng, chép đĩa gần như không tốn gì, nên đĩa lậu nhiều khi có mặt ngoài chợ trước cả đĩa chính thức. Bìa photo mờ, chất lượng hình kém, có đĩa cắt ghép tiết mục của nhiều nơi, ghi sai tên nghệ sĩ. Nhà sản xuất và nghệ sĩ khó thu hồi chi phí, trong khi khán giả nhiều khi không phân biệt được bản thật với bản chép.

Thời ấy, ý thức về quyền tác giả và quyền của người biểu diễn còn mỏng. Luật Sở hữu trí tuệ ra đời năm 2005 đặt khung pháp lý rõ hơn, nhưng việc thực thi trên thị trường băng đĩa vẫn khó. Khi băng đĩa nhường chỗ cho video trực tuyến, cuộc chiến bản quyền chuyển sang một mặt trận mới: các kênh đăng lại tiết mục không xin phép.

Thời băng đĩa để lại gì cho nghề hài

• Độ phủ toàn quốc: lần đầu nghệ sĩ hài một vùng trở nên quen thuộc với khán giả vùng khác.
• Lối hài "xem lại được": tiết mục phải hay cả khi khán giả đã biết trước câu chốt, nên dựa nhiều vào diễn xuất và nhân vật.
• Thói quen tuyển tập: danh sách phát "tổng hợp hài" trên mạng ngày nay chính là hậu duệ của đĩa tuyển tập.
• Kho tư liệu: nhiều tiết mục nay chỉ còn nhờ những cuộn băng, chiếc đĩa người xem giữ lại.

Hiệu băng đĩa: một không gian văn hoá đã mất

Thời băng đĩa không chỉ là chuyện định dạng. Hiệu băng đĩa từng là nơi người ta đứng hàng giờ chọn đĩa, nghe chủ hiệu giới thiệu "đĩa này mới về, hài lắm", hỏi nhau tiết mục nào đáng mua. Ở thị xã, thị trấn, tiệm cho thuê băng còn có sổ ghi tên khách, hạn trả, và cả danh sách chờ cho những cuốn băng hài được thuê nhiều.

Những không gian ấy tạo ra một kiểu "truyền miệng" đặc biệt. Tiết mục nào hay thì lan từ hiệu này sang hiệu khác, từ xóm này sang xóm khác, chậm hơn mạng xã hội rất nhiều nhưng bền hơn: người ta xem đi xem lại cùng một đĩa, thuộc thoại, nhại lại trong bữa cơm. Nhiều câu thoại hài trở thành câu cửa miệng của cả một thế hệ chính nhờ vòng lặp ấy.

Với người làm nghề, hiệu băng đĩa cũng là nơi đo sức hút thật: đĩa có tên ai trên bìa bán chạy, đĩa nào phải hạ giá. Đó là thứ phản hồi thị trường thô sơ nhưng trung thực, trước khi có lượt xem và lượt chia sẻ.

Góc nhìn hôm nay

Băng cassette và VCD hài giờ là đồ sưu tầm. Một số người mê hài lưu giữ, số hoá lại những cuốn băng cũ — việc có giá trị tư liệu, nhưng nên tôn trọng quyền của nghệ sĩ và nhà sản xuất khi chia sẻ công khai.

Với người muốn tìm hiểu, có thể bắt đầu từ chính gia đình mình: hỏi cha mẹ, ông bà ngày xưa hay nghe, xem tiết mục nào. Những câu chuyện ấy cho thấy tiếng cười từng gắn với đời sống ra sao — chiếc đầu video mượn hàng xóm, cuốn băng hài nghe mãi trên xe, đĩa hài Tết mua ở chợ chiều ba mươi. Khi xem lại tiết mục cũ, hãy chọn kênh chính thức của nghệ sĩ hoặc đơn vị sản xuất nếu có.