Hài Sài Gòn những năm 1950–1970 sống trên ba "sân khấu" cùng lúc: các đêm đại nhạc hội ở rạp hát, các đoàn cải lương có kép hề, và sóng phát thanh cùng đĩa hát mang tiếng cười vào từng nhà. Đây là thời của những nghệ sĩ như Tùng Lâm, Khả Năng, Thanh Việt hay "vua vọng cổ hài" Văn Hường — những người làm hài đa năng, vừa hát vừa diễn, vừa lên đĩa vừa đóng phim. Phần lớn tư liệu về giai đoạn này đến từ hồi ức và báo chí sau này, nên nhiều chi tiết cần đọc thận trọng.
Đại nhạc hội: chương trình tạp kỹ trong rạp hát
"Đại nhạc hội" là tên gọi phổ biến ở miền Nam cho những chương trình biểu diễn tổng hợp, thường mượn rạp chiếu bóng hoặc rạp hát vào buổi sáng, buổi chiều hay những ngày lễ. Một đêm đại nhạc hội có thể gồm ca nhạc tân thời, vọng cổ, múa, ảo thuật, và không thể thiếu tiết mục hài.
Với người làm hài, đại nhạc hội là trường học khắc nghiệt. Tiết mục ngắn, khán giả đến vì nhiều lý do khác nhau, người diễn phải bắt được tiếng cười ngay từ lúc bước ra. Lối hài ở đây thiên về:
- Đối đáp cặp đôi: một người "tung", một người "hứng", dựa trên tương phản ngoại hình và tính cách.
- Hài nhại: nhại một bài hát đang thịnh hành, nhại lối nói của một nghề quen thuộc.
- Tiểu phẩm tình huống: những màn ngắn về chuyện nhà, chuyện chợ, chuyện đi làm.
Một số bài viết về nghệ sĩ Tùng Lâm kể ông từng đứng ra tổ chức các ban tạp lục, đại nhạc hội, kiêm luôn vai trò bầu sô và dẫn chương trình. Chi tiết này cho thấy người làm hài thời ấy thường kiêm cả việc tổ chức, chứ không chỉ đứng diễn.
Những tên tuổi gắn với tiếng cười đô thị
Tùng Lâm
Tên khai sinh là Lâm Ngươn Phẩm, sinh năm 1934, lấy nghệ danh Tùng Lâm từ năm 1952. Ông bắt đầu bằng ca hát, từng nằm trong một nhóm tam ca cùng nhạc sĩ Lam Phương và Vân Hùng, rồi chuyển hẳn sang hài. Đến thập niên 1970, báo chí sau này mô tả ông là một trong những gương mặt hài nổi bật nhất Sài Gòn. Ông mất ngày 15/10/2023 tại TP.HCM.
Khả Năng và Thanh Việt
Hai nghệ sĩ thường được nhắc cùng Tùng Lâm, cả ba hay đứng chung một chương trình và chung một bộ phim. Lối hài thời ấy dựa nhiều vào hình ảnh sân khấu dễ nhận diện: dáng người, bộ râu, kiểu nói riêng của từng người. Ngoài đại nhạc hội, cả hai đều xuất hiện nhiều trên màn ảnh.
Văn Hường
Văn Hường đi theo một hướng khác: hát. Theo báo chí khi ông mất (tháng 12/2023, thọ 90 tuổi), ông được nghệ sĩ Lệ Liễu phát hiện từ năm 15 tuổi, sau đó được soạn giả Viễn Châu định hướng theo dòng vọng cổ hài. Ông nổi tiếng nhanh với bài Đêm tân hôn, thu âm hàng trăm bài vọng cổ hài trong giai đoạn 1960–1970, và giọng ca của ông gắn với loạt bài về nhân vật Tư Ếch của Viễn Châu. Công chúng gọi ông là "ông vua vọng cổ hài".
Vọng cổ hài và kép hề cải lương
Ở miền Nam, cải lương là sân khấu đại chúng nhất, và mỗi đoàn đều cần người gánh tiếng cười. Vai hề trong cải lương — kép hề, đào hề — xen vào giữa những lớp bi thương để khán giả thở ra. Nhiều nghệ sĩ hài nổi tiếng thời này trưởng thành từ vai hề cải lương rồi mới bước sang đại nhạc hội, đĩa hát, phim ảnh.
Vọng cổ hài là một bước xa hơn: lấy chính bài vọng cổ — vốn gắn với nỗi buồn ly biệt — để kể những chuyện trớ trêu đời thường. Tiếng cười đến từ độ vênh giữa giai điệu da diết và nội dung oái oăm. Đây là một sáng tạo rất riêng của hài Nam Bộ, khó dịch sang loại hình nào khác.
Khác với tấu hài hay hề chèo phía Bắc (vốn là chủ đề riêng), vọng cổ hài sống chủ yếu nhờ đĩa hát và sóng phát thanh. Người nghe có thể chưa từng thấy mặt nghệ sĩ, nhưng thuộc lòng giọng ca.
Sóng phát thanh, đĩa hát và truyền hình
Tiếng cười thời này đi xa nhờ ba phương tiện:
| Phương tiện | Tiếng cười đi qua đó thế nào |
|---|---|
| Đĩa hát | Vọng cổ hài, tân cổ giao duyên hài, tiểu phẩm thu âm. Đĩa được nghe ở nhà, ở quán, phát qua loa |
| Phát thanh | Các chương trình ca kịch, thoại kịch phát sóng định kỳ; khán giả nghe giọng mà hình dung nhân vật |
| Truyền hình | Đài truyền hình ở Sài Gòn bắt đầu phát sóng từ giữa thập niên 1960, mở thêm một sân khấu cho tiết mục hài ngắn |
Hài trên radio và đĩa buộc nghệ sĩ dựa hoàn toàn vào giọng: chơi chữ, nhịp nói, đổi giọng nhân vật. Đây là kỹ năng mà nhiều nghệ sĩ hài miền Nam mang theo suốt sự nghiệp, kể cả khi chuyển sang băng video sau này.
Hài trên màn ảnh trước năm 1975
Điện ảnh Sài Gòn thập niên 1960–1970 có nhiều phim hài, và các danh hài sân khấu được mời đóng. Hai ví dụ thường được nhắc:
- Tứ quái Sài Gòn: phim hài có sự tham gia của La Thoại Tân, Tùng Lâm, Khả Năng và Thanh Việt. Theo báo chí khi Tùng Lâm mất, phim từng được làm phụ đề và chiếu ở một số nước.
- Năm vua hề về làng: phim gồm năm truyện ngắn do năm đạo diễn khác nhau thực hiện (Lê Dân, Lê Hoàng Hoa, Lê Mộng Hoàng, Quốc Hưng, Thân Trọng Kỳ), sản xuất năm 1974 và ra rạp đầu tháng 2/1975, với các tên tuổi như Thành Được, La Thoại Tân, Thanh Nga, Thẩm Thúy Hằng, Thanh Việt.
Cấu trúc nhiều truyện ngắn của Năm vua hề về làng phản ánh đúng thói quen của khán giả đại nhạc hội: quen xem nhiều tiết mục ngắn nối nhau hơn một câu chuyện dài.
Đặc điểm của hài Sài Gòn thời kỳ này
- Đa năng: một nghệ sĩ hài thường hát được, diễn được, dẫn được, có người còn tổ chức chương trình.
- Cặp đôi và nhóm: tiếng cười dựa nhiều vào tương phản giữa hai, ba người trên sân khấu.
- Gắn với đời sống đô thị: chuyện chợ búa, chuyện xóm, chuyện nghề nghiệp của một thành phố đông dân.
- Thương mại: tiếng cười gắn với vé rạp, đĩa bán, quảng cáo trên sóng — một thị trường giải trí thực thụ.
Góc nhìn hôm nay
Tư liệu về hài Sài Gòn giai đoạn 1950–1970 rời rạc: đĩa hát còn lại trong tay người sưu tầm, phim có bản mất, bản còn, hồi ức của nghệ sĩ kể lại sau nhiều thập niên. Nhiều nghệ sĩ sau năm 1975 tiếp tục diễn trong nước, có người ra nước ngoài, có người chuyển sang dạy nghề — Tùng Lâm từ thập niên 1980 dạy diễn xuất cho lớp sau.
Người muốn tìm hiểu nên bắt đầu từ những bài viết tưởng nhớ nghệ sĩ trên các báo lớn như Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Sài Gòn Giải Phóng; nghe lại bản thu vọng cổ hài gốc thay vì bản cắt ghép; và đối chiếu năm tháng giữa nhiều nguồn, vì các bài trên mạng hay chép lại nhau kèm sai sót. Nếu có dịp, các buổi giao lưu với nghệ sĩ lớn tuổi ở TP.HCM là nguồn hồi ức quý mà sách vở chưa ghi hết.
Câu hỏi thường gặp
Đại nhạc hội là gì?
Đại nhạc hội là cách gọi ở miền Nam trước năm 1975 cho những chương trình biểu diễn tổng hợp tổ chức trong rạp hát, gồm ca nhạc, vọng cổ, múa, ảo thuật và hài. Tiết mục hài là phần không thể thiếu của một đêm đại nhạc hội.
Ai được gọi là vua vọng cổ hài?
Nghệ sĩ Văn Hường được công chúng gọi là "ông vua vọng cổ hài". Ông thu âm hàng trăm bài vọng cổ hài trong thập niên 1960–1970, nổi tiếng với bài Đêm tân hôn, và mất tháng 12/2023, thọ 90 tuổi.
Tứ quái Sài Gòn có những ai?
Phim hài Tứ quái Sài Gòn có sự tham gia của La Thoại Tân, Tùng Lâm, Khả Năng và Thanh Việt. Đây là một trong những phim hài thường được nhắc khi nói về điện ảnh Sài Gòn trước năm 1975.
Phim Năm vua hề về làng ra đời năm nào?
Phim được sản xuất năm 1974 và ra rạp đầu tháng 2/1975. Phim gồm năm truyện do năm đạo diễn khác nhau thực hiện, với các diễn viên Thành Được, La Thoại Tân, Thanh Nga, Thẩm Thúy Hằng, Thanh Việt.
Vọng cổ hài khác tấu hài thế nào?
Vọng cổ hài dùng làn điệu vọng cổ của cải lương, đờn ca tài tử để kể chuyện trớ trêu, gây cười nhờ độ vênh giữa giai điệu buồn và nội dung oái oăm. Tấu hài là lối kể, diễn nói gây cười, không dựa vào một làn điệu cố định.