Nghệ sĩ hài trong các đợt phong tặng NSND, NSƯT: mốc và trường hợp

Nghệ sĩ hài Việt Nam được phong NSND, NSƯT trong cùng các đợt xét tặng chung với mọi nghệ sĩ biểu diễn, không có đợt hay hạng mục riêng cho "hài". Tính tới đợt thứ 10 (năm 2023), các đợt diễn ra vào những năm 1984, 1988, 1993, 1997, 2001, 2007, 2011, 2015, 2019 và 2023. Người làm hài được phong thường thuộc lĩnh vực sân khấu — kịch nói, cải lương, chèo — vì danh hiệu tính trên thành tích chuyên môn như huy chương hội diễn và vai diễn trong biên chế nghệ thuật.

Mười đợt phong tặng: dòng thời gian

Danh hiệu NSND và NSƯT bắt đầu được trao từ năm 1984. Mỗi đợt kết thúc bằng quyết định của Chủ tịch nước; có đợt quyết định ký sang năm sau năm xét (đợt 2011 có quyết định ký năm 2012). Dòng thời gian dưới đây chỉ ghi những con số đã được báo chí chính thống công bố:

Sau chín đợt đầu, Bộ trưởng Văn hoá, Thể thao và Du lịch khi đó cho biết đã có khoảng 450 nghệ sĩ được phong NSND. Con số này bao gồm mọi ngành: sân khấu, âm nhạc, múa, điện ảnh, xiếc…

Vì sao không có danh hiệu "nghệ sĩ hài"

Danh hiệu được xét theo ngành nghệ thuật và đơn vị công tác, không theo phong cách diễn. Một diễn viên kịch nói chuyên vai hài được xét trong nhóm sân khấu kịch; một kép hề cải lương được xét trong nhóm cải lương. Hội đồng nhìn vào số năm hoạt động, huy chương tại các hội diễn, liên hoan chuyên nghiệp cấp quốc gia, và vai trò trong đơn vị nghệ thuật.

Điều này dẫn tới một thực tế dễ thấy: nghệ sĩ hài gắn bó với nhà hát công lập, thường xuyên dự hội diễn có nhiều cơ hội tích luỹ huy chương hơn người chỉ diễn ở sân khấu tư nhân, truyền hình hay sự kiện. Đây không phải đánh giá tài năng hài cao hay thấp, mà là do tiêu chí xét được xây trên hệ thống hội diễn. Cách tính, quy đổi huy chương và quy trình hồ sơ là chủ đề riêng của ngành diễn xuất; ở đây chỉ nêu hệ quả với giới làm hài.

Những trường hợp đã được báo chí công bố

Danh sách phong tặng mỗi đợt dài hàng trăm tên, và không văn bản nào ghi ai là "nghệ sĩ hài". Bảng dưới chỉ nêu vài trường hợp nghệ sĩ được khán giả biết rộng rãi qua vai hài, với năm phong đã được báo chí đưa tin rõ:

Còn rất nhiều nghệ sĩ khác có vai hài nổi tiếng nằm trong các đợt phong tặng. Người muốn kiểm một trường hợp cụ thể nên tra quyết định của Chủ tịch nước hoặc bản tin chính thức của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, thay vì dựa vào các trang tổng hợp, vốn hay ghi lệch năm.

Truy tặng và đề nghị đặc cách

Luật cho phép truy tặng danh hiệu cho nghệ sĩ đã mất. Với giới hài, câu chuyện truy tặng thường gây xúc động vì nhiều người được khán giả yêu mến cả đời nhưng hồ sơ lại thiếu huy chương. Năm 2013, sau khi nghệ sĩ Văn Hiệp — người gắn với vai "trưởng thôn" trên truyền hình và nhiều năm làm "người sưu tầm vui tính" trong chương trình phát thanh thiếu nhi — qua đời, báo Tuổi Trẻ đưa tin Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã trình đề nghị xét đặc cách truy tặng danh hiệu NSƯT cho ông.

Trường hợp này cho thấy một điều: với nghệ sĩ hài, tiếng cười trên sóng phát thanh, truyền hình — thứ mang họ đến hàng triệu gia đình — không dễ quy ra "huy chương". Cơ chế đặc cách tồn tại chính là để bù vào khoảng trống đó.

Danh hiệu thay đổi gì với một nghệ sĩ hài

• Vị thế trong nghề: danh hiệu là sự ghi nhận chính thức của nhà nước, có giá trị suốt đời.
• Cách gọi trên báo: từ khi được phong, tên nghệ sĩ thường đi kèm "NSND", "NSƯT" trong tin văn hoá.
• Chế độ: có các chính sách đãi ngộ theo quy định cho nghệ sĩ được phong tặng, nhất là khi tuổi cao, hoàn cảnh khó khăn.
• Trách nhiệm: công chúng kỳ vọng nghệ sĩ có danh hiệu giữ chuẩn mực trong tiết mục, lời nói trước công chúng. Với nghề hài — vốn dựa vào sự táo bạo — đây là cán cân không dễ.

Danh hiệu không làm thay đổi chất hài. Khán giả vẫn cười vì tiết mục, không vì hai chữ đứng trước tên.

Nghệ sĩ hài ngoài hệ thống danh hiệu

Nhiều tên tuổi hài lớn ở Việt Nam không có NSND, NSƯT. Có người hoạt động chủ yếu ở sân khấu tư nhân, sự kiện, truyền hình; có người sống và diễn ở nước ngoài nhiều năm; có người nổi tiếng trước khi hệ thống danh hiệu ra đời. Sự ghi nhận dành cho họ đến từ các giải bình chọn như Mai Vàng của báo Người Lao Động, từ huy chương hội diễn, và trên hết là từ khán giả.

Vì vậy, khi đọc một bài viết gọi ai đó là "danh hài", đừng mặc định họ có danh hiệu. Và ngược lại, một NSND có thể được biết nhiều hơn qua vai chính kịch, dù từng diễn hài rất giỏi.

Góc nhìn hôm nay

Tranh luận về tiêu chí xét danh hiệu cho nghệ sĩ hoạt động ngoài hệ thống công lập xuất hiện gần như sau mỗi đợt. Với nghề hài, câu hỏi càng rõ: tiếng cười ngày nay chủ yếu diễn ra ở sân khấu tư nhân, trên truyền hình và mạng, trong khi tiêu chí vẫn dựa nhiều vào hội diễn chuyên nghiệp.

Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc văn bản gốc: Luật Thi đua, khen thưởng và nghị định của Chính phủ quy định về xét tặng NSND, NSƯT (đã được sửa đổi qua nhiều lần). Danh sách từng đợt được đăng trên báo Nhân Dân, báo Văn hoá, VOV và cổng thông tin của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch. Đọc danh sách gốc là cách tốt nhất để tránh những bài "top nghệ sĩ hài được phong NSND" ghi sai năm.