Sketch comedy là định dạng hài truyền hình gồm nhiều tiểu phẩm ngắn, mỗi tiểu phẩm vài phút, xoay quanh một ý tưởng duy nhất, do cùng một nhóm diễn viên đóng nhiều vai khác nhau. Khác sitcom (một câu chuyện, một dàn nhân vật cố định qua nhiều tập), sketch comedy nhảy từ bối cảnh này sang bối cảnh khác chỉ trong một chương trình. Định dạng này lớn mạnh trên truyền hình Mỹ thập niên 1950 và trở thành lò đào tạo của nhiều thế hệ danh hài.
Sketch comedy khác các định dạng hài khác thế nào
| Định dạng | Đơn vị nội dung | Nhân vật | Thời lượng mỗi phần |
|---|---|---|---|
| Sketch comedy | Tiểu phẩm độc lập | Thay đổi liên tục; có thể có nhân vật lặp lại | Vài chục giây đến khoảng mười phút |
| Sitcom | Tập phim có cốt truyện | Dàn nhân vật cố định | Khoảng 20–30 phút mỗi tập |
| Hài độc thoại | Bit, câu đùa | Persona của danh hài | Từ vài phút đến hơn một giờ |
| Chương trình tạp kỹ | Tiết mục đa dạng: ca nhạc, hài, xiếc | Người dẫn cố định, khách mời thay đổi | Mỗi tiết mục vài phút |
Cách viết một tiểu phẩm (mở – thắt – chốt, quy tắc bộ ba, punchline) là chủ đề chung của nghề viết hài và được bàn ở nơi khác. Bài này tập trung vào sketch comedy như một định dạng truyền hình: nó ra đời thế nào, được sản xuất ra sao, và vì sao nó đào tạo ra nhiều danh hài như vậy.
Gốc rễ từ sân khấu tạp kỹ
Trước truyền hình, tiểu phẩm hài đã là một phần quen thuộc của vaudeville ở Mỹ, music hall ở Anh và các đêm tạp kỹ ở nhiều nước. Khi truyền hình ra đời, các nhà sản xuất cần nội dung có thể diễn trực tiếp trong trường quay, với chi phí vừa phải. Tiểu phẩm ngắn, ít bối cảnh, dàn diễn viên nhỏ đóng nhiều vai là lời giải hợp lý.
Những chương trình định hình thể loại
Your Show of Shows (NBC, 1950–1954)
Chương trình trực tiếp dài khoảng 90 phút mỗi tuần do Sid Caesar dẫn dắt, cùng Imogene Coca, được nhiều nhà sử học truyền hình coi là đỉnh cao đầu tiên của sketch comedy Mỹ. Điều khiến nó trở thành huyền thoại là phòng biên kịch: những người như Mel Brooks, Carl Reiner và Neil Simon từng làm việc ở đây hoặc trong chương trình kế tiếp của Caesar. Về sau, Carl Reiner dựa vào trải nghiệm này để viết The Dick Van Dyke Show, một sitcom về chính nghề viết hài truyền hình.
The Carol Burnett Show (CBS, 1967–1978)
Chương trình tạp kỹ có nhiều tiểu phẩm, nổi tiếng với các màn nhại phim ăn khách và nhóm diễn viên ăn ý. Nó cũng nổi tiếng với những lần diễn viên bật cười giữa cảnh, thứ khán giả thích thú theo dõi.
Hài tiểu phẩm Anh
Truyền hình Anh có truyền thống sketch rất mạnh. The Two Ronnies (BBC, 1971–1987) nổi tiếng với chơi chữ và các tiểu phẩm hai người. Monty Python là một chương lớn của hài Anh và được bàn riêng ở nơi khác.
Từ Canada đến các kênh cáp
SCTV và The Kids in the Hall của Canada, các chương trình sketch trên kênh cáp Mỹ như Key & Peele (Comedy Central, 2012–2015) cho thấy định dạng này liên tục được làm mới, nhất là khi các tiểu phẩm bắt đầu được chia sẻ riêng lẻ trên mạng.
Saturday Night Live
Chương trình sketch trực tiếp lâu đời nhất của truyền hình Mỹ, lên sóng từ 1975, có bài riêng trong danh mục này.
Một tiểu phẩm truyền hình được làm ra sao
- Đề xuất ý tưởng: biên kịch trình bày ý tưởng ngắn gọn cho trưởng nhóm biên kịch hoặc nhà sản xuất.
- Viết bản đầu: nhiều chương trình viết số lượng tiểu phẩm nhiều hơn hẳn số được dùng.
- Đọc kịch bản quanh bàn (table read): diễn viên đọc to, cả nhóm nghe xem chỗ nào cười, chỗ nào chùng.
- Chọn và sửa: giữ lại những tiểu phẩm được cười, sửa lại, cắt ngắn.
- Dựng bối cảnh, trang phục: mỗi tiểu phẩm có thể cần bối cảnh riêng, nên khâu thiết kế phải rất nhanh.
- Tập và quay: trực tiếp trước khán giả, hoặc quay trước rồi dựng.
Quy trình này giải thích vì sao sketch comedy là trường học: biên kịch phải viết nhiều, chấp nhận phần lớn ý tưởng bị loại; diễn viên phải đóng hàng chục vai khác nhau mỗi mùa.
Những đặc điểm làm nên một tiểu phẩm truyền hình hay
- Một ý duy nhất, rõ ngay từ đầu: khán giả truyền hình có thể chuyển kênh bất cứ lúc nào, nên điều bất thường của tiểu phẩm phải xuất hiện sớm.
- Leo thang: ý tưởng được đẩy xa hơn qua từng nhịp, không lặp lại cùng một mức.
- Cái kết gọn: nhiều tiểu phẩm kết bằng một cú chốt rồi tắt đèn ngay (blackout), hoặc bằng một câu nhỏ khép lại (người Mỹ gọi là "button").
- Nhân vật lặp lại: khi một nhân vật được khán giả yêu thích, chương trình mang họ trở lại với tình huống mới. Đây vừa là sức mạnh vừa là cám dỗ: nhân vật lặp lại quá nhiều thì nhạt.
- Dàn diễn viên đa năng: cùng một người có thể đóng vua chúa ở tiểu phẩm đầu và nhân viên bán hàng ở tiểu phẩm sau.
Ưu và nhược của định dạng
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Thử được nhiều ý tưởng trong một chương trình | Chất lượng không đều; tiểu phẩm dở kéo cả chương trình xuống |
| Dễ cắt thành đoạn ngắn để chia sẻ | Khó xây dựng gắn bó lâu dài với nhân vật như sitcom |
| Đào tạo diễn viên và biên kịch đa năng | Chi phí bối cảnh, trang phục cho nhiều tiểu phẩm |
| Phản ứng nhanh với đời sống thường ngày | Chất liệu thời sự lỗi thời nhanh |
Sketch comedy ở châu Á và Việt Nam
Ở Nhật Bản, tiểu phẩm hài (gọi là konto) là một trụ cột của truyền hình tạp kỹ, có bài riêng trong danh mục này. Ở Việt Nam, tiểu phẩm hài xuất hiện trong nhiều chương trình tạp kỹ, chương trình cuối năm và các chương trình hài truyền hình; diễn biến qua các thời kỳ được bàn trong bài về hài truyền hình Việt Nam. Trên mạng, nhiều nhóm làm hài trẻ chọn định dạng tiểu phẩm ngắn vì hợp với video chia sẻ.
Góc nhìn hôm nay
Sketch comedy hợp với thời video ngắn hơn bất kỳ định dạng truyền hình nào khác: một tiểu phẩm ba phút có thể đứng một mình, lan truyền độc lập với chương trình gốc. Với người muốn thử làm hài:
- Viết mười ý tưởng một câu mỗi tuần. Phòng biên kịch chuyên nghiệp sống bằng số lượng; chỉ một phần nhỏ thành tiểu phẩm.
- Tìm nhóm. Sketch là việc tập thể. Các lớp ứng tác, câu lạc bộ kịch ở trường là nơi tốt để tìm bạn diễn.
- Xem cách các chương trình kinh điển kết tiểu phẩm. Cái kết là phần khó nhất của sketch; nghiên cứu nhiều cái kết giúp tránh những tiểu phẩm "không biết dừng ở đâu".
- Đọc thêm. Lịch sử phòng biên kịch của Sid Caesar được kể lại trong nhiều hồi ký và sách lịch sử truyền hình Mỹ, trong đó có The Comedians của Kliph Nesteroff.
Câu hỏi thường gặp
Sketch comedy là gì?
Sketch comedy là định dạng hài gồm nhiều tiểu phẩm ngắn, mỗi tiểu phẩm xoay quanh một ý tưởng, do cùng một nhóm diễn viên đóng nhiều vai. Nó phổ biến trên truyền hình từ thập niên 1950 và ngày nay rất hợp với video ngắn trên mạng.
Sketch comedy khác sitcom thế nào?
Sitcom kể một câu chuyện với dàn nhân vật cố định qua nhiều tập. Sketch comedy gồm các tiểu phẩm độc lập, nhân vật và bối cảnh thay đổi liên tục, dù có thể có nhân vật lặp lại.
Chương trình sketch comedy nổi tiếng nhất là gì?
Những chương trình thường được nhắc đến gồm Your Show of Shows, The Carol Burnett Show, The Two Ronnies, Monty Python's Flying Circus và Saturday Night Live. Mỗi chương trình đại diện cho một giai đoạn hoặc một truyền thống hài khác nhau.
Blackout trong tiểu phẩm hài là gì?
Blackout là kiểu kết tiểu phẩm bằng một cú chốt rồi tắt đèn hoặc chuyển cảnh ngay, không có phần kết dài. Kiểu kết này giúp tiếng cười dừng ở đỉnh và chương trình chuyển nhanh sang tiểu phẩm tiếp theo.
Vì sao nhiều danh hài nổi tiếng xuất thân từ chương trình sketch?
Vì chương trình sketch buộc biên kịch viết rất nhiều và diễn viên đóng rất nhiều vai khác nhau mỗi mùa. Áp lực đó rèn tay nghề nhanh, và những vai được yêu thích giúp diễn viên được khán giả biết tới.
