Thời hoàng kim của hài truyền thanh kéo dài khoảng từ đầu thập niên 1930 đến đầu thập niên 1950, khi radio là phương tiện giải trí chính trong gia đình ở Mỹ, Anh và nhiều nước khác. Hài trên sóng radio chỉ có giọng nói, tiếng động và tiếng cười của khán giả trường quay, nên phải dựa vào nhân vật rõ nét, câu đùa lặp lại và trí tưởng tượng của người nghe. Truyền hình lên ngôi thì nhiều danh hài radio chuyển sang màn ảnh, nhưng hài truyền thanh vẫn sống ở Anh tới hôm nay và tái sinh trong podcast.
Radio trở thành sân khấu hài lớn nhất
Phát thanh thương mại ở Mỹ bắt đầu đầu thập niên 1920, và các mạng lưới toàn quốc như NBC (1926) và CBS (1927) nhanh chóng hình thành. Chỉ trong vòng một thập niên, chiếc radio trở thành vật dụng trung tâm trong phòng khách. Gia đình quây quần nghe chương trình vào giờ cố định mỗi tuần.
Nhiều danh hài của thời hoàng kim đến từ sân khấu tạp kỹ vaudeville, nơi họ đã quen diễn trước khán giả thật. Vaudeville suy tàn vì điện ảnh có tiếng và cuộc Đại khủng hoảng, còn radio cần người lấp đầy giờ phát sóng. Cuộc chuyển dịch diễn ra tự nhiên: danh hài mang tiết mục vào phòng thu, rồi dần dần học cách làm hài cho tai thay vì cho mắt.
Những chương trình làm nên thời hoàng kim
| Chương trình / danh hài | Thời gian (khoảng) | Dấu ấn |
|---|---|---|
| Chương trình của Jack Benny | 1932–1955 | Persona keo kiệt, dàn nhân vật phụ, khoảng lặng nổi tiếng |
| George Burns và Gracie Allen | Thập niên 1930–1950 | Cặp vợ chồng: Burns hỏi, Allen trả lời bằng logic lạ lùng của riêng bà |
| Fred Allen | Thập niên 1930–1940 | Hài châm biếm sắc sảo, đoạn "Allen's Alley" với các nhân vật hàng xóm |
| Fibber McGee and Molly | 1935–1959 | Cái tủ chứa đồ bị nhồi nhét, mở ra là đồ đổ ầm ầm — một trong những running gag nổi tiếng nhất radio |
| Bob Hope | Từ cuối thập niên 1930 | Độc thoại nhanh, nhiều câu đùa thời sự, diễn cho binh sĩ |
| The Goon Show (BBC, Anh) | 1951–1960 | Hài phi lý, tiếng động kỳ quặc, ảnh hưởng tới nhiều thế hệ hài Anh |
| Hancock's Half Hour (BBC, Anh) | Bắt đầu trên radio năm 1954 | Hài tình huống dựa vào nhân vật, tiền thân của sitcom Anh |
Cũng cần nói rõ: một số chương trình nổi tiếng nhất thời đó dựa trên khuôn mẫu chủng tộc, với diễn viên da trắng giả giọng người da màu. Ngày nay chúng được nhìn nhận là gây tổn thương, và được nhắc tới chủ yếu như bài học lịch sử về giới hạn của tiếng cười.
Làm hài chỉ bằng âm thanh
Nhân vật phải nhận ra qua giọng
Không có hình ảnh, người nghe phải nhận ra ai đang nói chỉ qua vài chữ đầu. Vì vậy các chương trình radio xây dựng dàn nhân vật có giọng rất riêng, câu cửa miệng rõ ràng. Khi một nhân vật quen xuất hiện, khán giả đã cười trước khi họ nói điều gì buồn cười.
Tiếng động là bạn diễn
Nghệ sĩ tạo tiếng động (foley) đứng ngay trong phòng thu với đủ thứ dụng cụ: cửa gỗ, ống sắt, vỏ dừa, giấy bóng kính. Một tiếng cửa kẽo kẹt, một tràng đồ vật đổ, một tiếng máy xe ho sù sụ có thể là cú chốt. Cái tủ của Fibber McGee là ví dụ kinh điển: khán giả nghe tiếng đồ đổ kéo dài, rồi một tiếng "ting" nhỏ cuối cùng, và tiếng cười bùng lên.
Trí tưởng tượng làm phần còn lại
Nhiều người làm radio nói rằng hình ảnh trong đầu người nghe luôn buồn cười hơn hình ảnh trên màn ảnh, vì mỗi người tự vẽ theo cách mình thấy buồn cười nhất. Hầm tiền của Jack Benny hay cái tủ của Fibber McGee chưa bao giờ được nhìn thấy, nhưng hàng triệu người hình dung được chúng.
Khán giả trường quay
Nhiều chương trình radio Mỹ được diễn trước khán giả thật trong phòng thu. Tiếng cười của họ truyền qua sóng, giúp người nghe ở nhà biết lúc nào là chỗ buồn cười và cảm thấy mình đang ngồi giữa đám đông. Đây là tiền thân của khán giả trường quay trong sitcom truyền hình.
Lịch làm việc khắc nghiệt
Chương trình radio thời đó thường phát hằng tuần, mỗi tập khoảng nửa tiếng, suốt nhiều tháng mỗi mùa. Trước khi băng từ phổ biến, nhiều chương trình phát trực tiếp, và có thời điểm phải diễn lại lần thứ hai cho khán giả ở múi giờ khác. Đội ngũ biên kịch phải viết liên tục, và danh hài phải giữ chất lượng tuần này qua tuần khác.
Áp lực ấy sinh ra những phương pháp vẫn còn dùng hôm nay: phòng biên kịch làm việc theo nhóm, nhân vật cố định để không phải giới thiệu lại, running gag để khán giả có thứ chờ đợi, và cấu trúc tập lặp lại để người nghe dễ theo.
Truyền hình đến và radio lùi lại
Từ cuối thập niên 1940, truyền hình bắt đầu phổ biến ở Mỹ. Nhiều danh hài radio như Jack Benny, Burns và Allen chuyển chương trình sang truyền hình, có thời gian làm song song cả hai. Đến giữa thập niên 1950, phần lớn hài kịch giờ vàng của Mỹ đã nằm trên màn ảnh nhỏ.
Ở Anh, câu chuyện khác. BBC tiếp tục làm hài truyền thanh suốt nhiều thập niên. Kênh BBC Radio 4 ngày nay vẫn có những chương trình hài phát lâu năm như Just a Minute (từ 1967) và I'm Sorry I Haven't a Clue (từ 1972). Nhiều tác phẩm hài Anh nổi tiếng ra đời trên radio trước khi lên truyền hình hay thành sách — The Hitchhiker's Guide to the Galaxy bắt đầu là một loạt phát thanh của BBC năm 1978.
Ở Việt Nam
Ở Việt Nam, radio cũng từng là kênh đưa tiếng cười tới nhiều gia đình, với các tiết mục tấu hài, kịch ngắn và chương trình giải trí trên sóng phát thanh. Lịch sử các ban hài và sóng phát thanh Sài Gòn thập niên 1950–1970 được bàn riêng trong danh mục dấu mốc hài Việt.
Góc nhìn hôm nay: hài truyền thanh tái sinh trong podcast
Podcast mang lại nhiều điều của thời hoàng kim: chỉ có giọng nói, nghe theo lịch quen thuộc, nhân vật và câu đùa lặp lại tạo cảm giác thân quen. Nhiều chương trình hài dạng âm thanh hiện nay vẫn dùng các công cụ cũ như tiếng động, nhân vật có giọng riêng, và tiểu phẩm ngắn.
Với người muốn tìm hiểu:
- Nghe các bản lưu trữ "old-time radio". Nhiều tập của Jack Benny, Burns và Allen, Fibber McGee and Molly vẫn được giới sưu tầm lưu giữ.
- Nghe hài BBC Radio 4. Đây là nơi tốt nhất để thấy hài truyền thanh còn sống thế nào.
- Đọc lịch sử. Cuốn The Comedians của Kliph Nesteroff có nhiều chương về thời radio của hài Mỹ.
- Thử viết một tiểu phẩm chỉ bằng âm thanh. Bài tập này buộc người viết nghĩ về giọng nói, tiếng động và nhịp — những kỹ năng có ích cho mọi loại hài.
Câu hỏi thường gặp
Thời hoàng kim của radio là khi nào?
Thời hoàng kim của radio thường được tính từ khoảng đầu thập niên 1930 đến đầu thập niên 1950, khi radio là phương tiện giải trí chính trong gia đình. Truyền hình phổ biến từ cuối thập niên 1940 dần thay thế vị trí này.
Những chương trình hài radio nổi tiếng nhất là gì?
Ở Mỹ có chương trình của Jack Benny, George Burns và Gracie Allen, Fred Allen, Fibber McGee and Molly, Bob Hope. Ở Anh có The Goon Show và Hancock's Half Hour. Nhiều chương trình trong số đó chuyển sang truyền hình về sau.
Hài trên radio khác hài truyền hình thế nào?
Hài radio chỉ có âm thanh nên dựa vào giọng nhân vật, tiếng động và trí tưởng tượng của người nghe. Hài truyền hình có thêm hình ảnh, biểu cảm và hài hình thể. Nhiều kỹ thuật của sitcom, như khán giả trường quay, bắt nguồn từ radio.
Ngày nay còn hài truyền thanh không?
Còn. BBC Radio 4 ở Anh vẫn phát nhiều chương trình hài lâu năm, như Just a Minute từ 1967. Ngoài ra podcast hài mang lại nhiều đặc điểm của hài truyền thanh cho thế hệ mới.
The Goon Show là gì?
The Goon Show là chương trình hài phát thanh của BBC từ 1951 đến 1960, nổi tiếng với hài phi lý và tiếng động kỳ quặc. Chương trình ảnh hưởng lớn tới nhiều thế hệ danh hài Anh về sau.
