Saturday Night Live: mô hình chương trình hài trực tiếp cuối tuần

Saturday Night Live (SNL) là chương trình hài tiểu phẩm phát trực tiếp tối thứ Bảy trên kênh NBC của Mỹ, lên sóng lần đầu ngày 11/10/1975, do nhà sản xuất Lorne Michaels sáng lập. Mỗi tập có một khách mời dẫn chương trình, một nghệ sĩ âm nhạc, một nhóm diễn viên cố định và chuỗi tiểu phẩm được viết, tập và diễn chỉ trong một tuần. Mô hình này đã tồn tại qua nửa thế kỷ và trở thành lò đào tạo lớn nhất của hài Mỹ.

Ra đời trong một khoảng trống giờ phát sóng

Giữa thập niên 1970, NBC phát lại các tập cũ của The Tonight Show vào tối thứ Bảy. Johnny Carson, người dẫn chương trình này, muốn các tập phát lại được dùng vào ngày thường. Khung giờ khuya cuối tuần cần một chương trình mới, và Lorne Michaels, một nhà sản xuất gốc Canada, đề xuất một chương trình hài trực tiếp dành cho khán giả trẻ.

Tập đầu tiên phát ngày 11/10/1975, do danh hài George Carlin dẫn. Lúc đầu chương trình mang tên NBC's Saturday Night, vì cái tên "Saturday Night Live" khi đó đang được một chương trình của đài ABC sử dụng; chương trình chỉ chính thức dùng tên hiện nay từ năm 1977. Nhóm diễn viên đầu tiên được gọi đùa là "Not Ready for Prime Time Players" — những người "chưa sẵn sàng cho giờ vàng".

Cấu trúc một tập SNL

Qua nhiều thập niên, cấu trúc cơ bản của một tập gần như giữ nguyên:

1. Cold open: tiểu phẩm mở màn trước phần giới thiệu, thường gắn với tin tức trong tuần, kết bằng câu hô quen thuộc "Live from New York, it's Saturday Night!".
2. Nhạc hiệu và giới thiệu dàn diễn viên.
3. Màn độc thoại của khách mời dẫn chương trình: khách mời — có thể là diễn viên, ca sĩ, vận động viên — nói vài phút trước khán giả.
4. Chuỗi tiểu phẩm: xen kẽ với quảng cáo, gồm cả tiểu phẩm quay sẵn và quảng cáo nhại.
5. Hai lượt trình diễn của nghệ sĩ âm nhạc.
6. Weekend Update: bản tin nhại, người dẫn ngồi bàn đọc tin bằng câu đùa, có các nhân vật khách đến "bình luận".
7. Tiểu phẩm cuối tập: thường là những ý tưởng lạ, kỳ quặc nhất, được giữ lại cho khung giờ khuya.
8. Lời chào kết: khách mời và dàn diễn viên đứng trên sân khấu vẫy chào.

Một tuần làm ra một tập

Điều làm SNL nổi tiếng trong giới nghề là nhịp sản xuất. Theo nhiều hồi ký và sách viết về chương trình, một tuần điển hình diễn ra như sau:

Việc cắt tiểu phẩm sau buổi tổng duyệt là chi tiết hay được nhắc: một tiểu phẩm đã viết, tập, dựng bối cảnh hoàn chỉnh vẫn có thể bị bỏ chỉ vì khán giả tổng duyệt cười không đủ, hoặc vì chương trình dư thời gian. Diễn viên đọc thoại từ các tấm bảng lớn (cue card) đặt cạnh máy quay, vì kịch bản thay đổi tới phút chót.

Trường quay 8H và những giới hạn của sân khấu trực tiếp

SNL được phát từ Studio 8H trong toà nhà 30 Rockefeller Plaza ở New York. Trường quay không lớn, nên các bối cảnh được dựng sát nhau quanh khu khán giả, và máy quay di chuyển giữa chúng trong lúc chương trình đang phát. Khi một tiểu phẩm kết thúc, diễn viên chỉ có thời gian rất ngắn để thay trang phục, đội tóc giả và chạy sang bối cảnh tiếp theo. Một phần lý do chương trình xen các tiểu phẩm quay sẵn và quảng cáo nhại là để tạo khoảng thở cho việc chuyển cảnh này.

Giới hạn ấy định hình cả lối viết: tiểu phẩm trực tiếp thường ít bối cảnh, ít thay đồ giữa chừng, và dựa vào thoại hơn là kỹ xảo. Những ý tưởng cần quay nhiều địa điểm được làm thành phim ngắn dựng sẵn.

Vì sao mô hình này bền

Trực tiếp tạo ra cảm giác sự kiện

Khi phần lớn hài truyền hình đã được quay sẵn và dựng kỹ, một chương trình trực tiếp mang đến sự hồi hộp: mọi thứ có thể sai, diễn viên có thể bật cười, đạo cụ có thể hỏng. Khán giả xem để thấy chuyện xảy ra ngay lúc đó.

Khách mời thay đổi mỗi tuần

Mỗi tập có một gương mặt mới dẫn chương trình, kéo theo khán giả của người đó. Nhiều khách mời không phải diễn viên hài, và việc xem họ thử sức với tiểu phẩm là một phần hấp dẫn.

Dàn diễn viên luân chuyển

Diễn viên SNL thường ở lại vài mùa rồi rời đi làm phim, sitcom, chương trình riêng. Chương trình liên tục tuyển người mới, thường từ các nhà hát ứng tác như Second City ở Chicago hay The Groundlings ở Los Angeles, và từ giới hài độc thoại. Nhờ vậy SNL vừa giữ được thương hiệu, vừa không bị một thế hệ diễn viên kéo già đi.

Chất liệu từ chính tuần đó

Vì viết trong một tuần, chương trình phản ứng được với những gì đang xảy ra. Đây là điểm mạnh, nhưng cũng làm nhiều tiểu phẩm nhanh lỗi thời. Những tiểu phẩm sống lâu nhất thường là những tiểu phẩm dựa vào nhân vật và tình huống đời thường hơn là tin tức.

Từ tiểu phẩm ra màn ảnh rộng

Một số nhân vật SNL được chuyển thành phim điện ảnh. Nổi tiếng nhất là The Blues Brothers (1980) và Wayne's World (1992). Không phải phim chuyển thể nào cũng thành công: một nhân vật buồn cười trong năm phút không phải lúc nào cũng đủ sức gánh chín mươi phút.

Mô hình SNL cũng được mua bản quyền và làm lại ở một số quốc gia khác, với dàn diễn viên và chất liệu địa phương.

Những bài học nghề từ SNL

• Viết nhiều, chọn ít: số tiểu phẩm bị loại mỗi tuần lớn hơn nhiều số được phát. Người viết hài phải quen với việc ý tưởng mình bị gạt bỏ.
• Thời hạn là động lực: nhiều cựu biên kịch kể rằng chính áp lực phát sóng thứ Bảy buộc họ hoàn thành, thay vì sửa mãi.
• Đọc to để kiểm tra: buổi đọc quanh bàn là phép thử đơn giản nhưng hiệu quả: tiểu phẩm không ai cười khi đọc hiếm khi cứu được bằng dàn dựng.
• Diễn viên cũng là người viết: nhiều diễn viên tự viết nhân vật của mình cùng biên kịch.

Góc nhìn hôm nay

SNL đã bước qua mốc 50 năm và vẫn là một trong những chương trình được nghiên cứu nhiều nhất về sản xuất hài truyền hình. Với người muốn tìm hiểu sâu hơn:

• Đọc sách và hồi ký về chương trình. Có nhiều cuốn lịch sử kể lại quá trình sản xuất qua lời của diễn viên và biên kịch, cùng các hồi ký của cựu thành viên.
• Xem các tiểu phẩm dựa vào nhân vật và tình huống đời thường. Chúng dễ hiểu với khán giả ngoài nước Mỹ hơn các tiểu phẩm gắn tin tức.
• So sánh với chương trình hài trực tiếp ở nước mình. Nhịp sản xuất một tuần một tập là thách thức rất lớn với bất kỳ đội ngũ nào.