Late-night talk show là định dạng truyền hình phát vào khung giờ khuya, do một người dẫn cố định điều khiển, mở đầu bằng màn độc thoại hài vài phút về chuyện trong ngày, rồi đến các tiết mục hài, phỏng vấn khách mời và biểu diễn âm nhạc. Định dạng này ra đời ở Mỹ với The Tonight Show năm 1954 và được Johnny Carson định hình trong 30 năm dẫn chương trình. Màn độc thoại mở đầu là phần khó nhất: phải mới mỗi tối, phải ngắn gọn, và phải làm khán giả trong trường quay lẫn ở nhà cười ngay.
Từ Steve Allen đến Johnny Carson
The Tonight Show lên sóng NBC năm 1954, với người dẫn đầu tiên là Steve Allen — một danh hài, nhạc sĩ, người viết sách. Allen đặt nền cho nhiều thứ sau này thành quy ước: bàn làm việc của người dẫn, ban nhạc, những tiết mục hài ngoài đường phố, trò chuyện với khán giả. Người dẫn tiếp theo, Jack Paar (1957–1962), nổi tiếng với lối trò chuyện riêng tư, cảm xúc.
Johnny Carson dẫn chương trình từ năm 1962 đến tập cuối ngày 22/5/1992. Ba mươi năm đó biến The Tonight Show thành một thiết chế của truyền hình Mỹ. Người dẫn phụ Ed McMahon với câu giới thiệu kéo dài "Heeere's Johnny!", các nhân vật hài như nhà tiên tri Carnac the Magnificent đoán câu hỏi từ câu trả lời trong phong bì kín, và đặc biệt là màn độc thoại mở đầu — tất cả trở thành khuôn mẫu cho các chương trình về sau.
Giới làm hài Mỹ cũng nhớ Carson như người có thể "làm nên" một danh hài độc thoại: được mời lên diễn trong chương trình, và nhất là được Carson mời ngồi xuống ghế bên cạnh sau tiết mục, từng được coi là dấu mốc lớn trong sự nghiệp.
Cấu trúc một tập late-night điển hình
- Giới thiệu và màn độc thoại: người dẫn bước ra, đứng giữa sân khấu, nói khoảng vài phút những câu đùa về chuyện trong ngày.
- Tiết mục hài ở bàn: người dẫn về bàn làm việc, trình bày một tiết mục cố định: danh sách, đoạn băng, nhân vật hài.
- Khách mời chính: thường là ngôi sao điện ảnh, truyền hình đang quảng bá tác phẩm mới.
- Khách mời phụ: danh hài độc thoại, tác giả sách, người có câu chuyện thú vị.
- Âm nhạc: một ca sĩ hoặc ban nhạc trình diễn.
Ban nhạc của chương trình và người dẫn phụ (sidekick) đóng vai trò quan trọng: họ là người để người dẫn đùa cùng, là khán giả đầu tiên cười khi câu đùa trúng, và là cứu cánh khi câu đùa trượt.
Giải phẫu màn độc thoại mở đầu
Chất liệu: chuyện trong ngày
Màn độc thoại late-night khác hẳn hài độc thoại ở câu lạc bộ. Danh hài câu lạc bộ có thể gọt một bit trong nhiều năm; người dẫn late-night phải có câu đùa mới mỗi tối, dựa trên những gì khán giả vừa đọc thấy trên tin tức trong ngày. Chất liệu trải rộng: thời tiết, thể thao, khoa học, đời sống người nổi tiếng, những tin lạ.
Cấu trúc câu đùa
Phần lớn câu đùa độc thoại có hai phần: phần dựng nêu một tin tức ngắn gọn, khách quan; phần chốt đưa ra góc nhìn bất ngờ. Phần dựng phải đủ ngắn để khán giả không cần biết trước tin vẫn hiểu. Ví dụ tự viết, theo đúng cấu trúc này: "Một nghiên cứu mới cho thấy ngủ trưa hai mươi phút giúp tăng năng suất làm việc. Sếp tôi đọc xong và đồng ý cho cả phòng ngủ trưa — trong giờ nghỉ trưa."
Phòng biên kịch và số lượng
Theo lời kể của nhiều cựu biên kịch, các chương trình late-night có nhóm viết riêng cho màn độc thoại. Mỗi ngày họ nộp rất nhiều câu đùa, người dẫn và trưởng nhóm chọn ra số ít đưa lên sóng. Những câu được chọn tiếp tục được sửa chữ tới sát giờ ghi hình.
Câu "cứu" khi câu đùa trượt
Một kỹ năng gắn với Carson là xử lý câu đùa không ai cười. Thay vì bỏ qua, ông thường phản ứng với chính sự im lặng — nhìn ban nhạc, giả vờ trách khán giả, đùa về người viết câu đó. Những câu cứu như vậy (saver) nhiều khi được cười to hơn câu đùa gốc. Ngày nay hầu hết người dẫn late-night đều chuẩn bị sẵn vài câu cứu.
Thời hậu Carson và những biến thể
Sau Carson, nhiều chương trình late-night cạnh tranh trên các kênh Mỹ. David Letterman, với Late Night trên NBC (1982–1993) rồi Late Show trên CBS (1993–2015), mang đến lối hài châm biếm chính truyền hình, với các tiết mục như danh sách "Top Ten" và màn trình diễn tài lẻ của thú cưng. Các người dẫn kế nhiệm The Tonight Show, các chương trình trên kênh cáp và sau này là trên mạng tiếp tục biến tấu định dạng: có chương trình thiên về âm nhạc, có chương trình thiên về tiết mục quay sẵn để chia sẻ lên mạng xã hội.
Ở Anh, định dạng tương ứng thường được gọi là "chat show", với người dẫn tập trung nhiều hơn vào trò chuyện với khách. Nhiều nước khác, trong đó có Việt Nam, có các talk show mang màu sắc hài, dù cấu trúc và khung giờ khác với mô hình late-night Mỹ.
So sánh độc thoại late-night và độc thoại câu lạc bộ
| Tiêu chí | Độc thoại late-night | Độc thoại câu lạc bộ |
|---|---|---|
| Chất liệu | Tin tức trong ngày | Đời sống, quan sát cá nhân |
| Tuổi thọ câu đùa | Một đêm | Có thể nhiều năm |
| Người viết | Nhóm biên kịch cùng người dẫn | Thường là chính danh hài |
| Thời lượng | Vài phút | Từ năm phút đến hơn một giờ |
| Khán giả | Trường quay và hàng triệu người ở nhà | Vài chục đến vài trăm người tại chỗ |
| Giới hạn | Chuẩn mực phát sóng, thời lượng cố định | Tự do hơn, linh hoạt theo khán phòng |
Góc nhìn hôm nay
Thói quen xem truyền hình thay đổi khiến các chương trình late-night ngày càng sống nhờ những đoạn cắt ngắn chia sẻ trên mạng vào sáng hôm sau. Nhưng kỹ năng cốt lõi của màn độc thoại mở đầu vẫn rất đáng học, kể cả với người không làm truyền hình:
- Tập viết câu đùa từ tin tức mỗi ngày. Chọn ba tin không liên quan chính trị, viết mỗi tin hai câu đùa theo cấu trúc dựng – chốt. Đây là bài tập quen thuộc của người muốn vào nghề biên kịch hài.
- Giữ phần dựng ngắn và khách quan. Người nghe chưa biết tin vẫn phải hiểu ngay.
- Chuẩn bị câu cứu. MC, người thuyết trình đều có lúc nói một câu không ai cười. Biết đùa về chính khoảnh khắc ấy giúp lấy lại không khí.
- Đọc thêm. Lịch sử các chương trình late-night được kể chi tiết trong nhiều sách về truyền hình Mỹ, trong đó có The Comedians của Kliph Nesteroff.
Câu hỏi thường gặp
Late-night talk show là gì?
Đó là định dạng truyền hình phát khung giờ khuya, do một người dẫn cố định điều khiển, gồm màn độc thoại hài mở đầu, các tiết mục hài, phỏng vấn khách mời và biểu diễn âm nhạc. Định dạng này bắt nguồn từ The Tonight Show của Mỹ năm 1954.
The Tonight Show bắt đầu năm nào?
The Tonight Show lên sóng NBC năm 1954, người dẫn đầu tiên là Steve Allen. Johnny Carson dẫn chương trình từ 1962 đến 1992 và là người định hình phong cách late-night hiện đại.
Màn độc thoại mở đầu của talk show được viết thế nào?
Nhóm biên kịch viết rất nhiều câu đùa mỗi ngày dựa trên tin tức, người dẫn và trưởng nhóm chọn ra số ít để diễn. Mỗi câu thường gồm phần dựng nêu tin ngắn gọn và phần chốt đưa ra góc nhìn bất ngờ.
Sidekick trong talk show là ai?
Sidekick là người dẫn phụ ngồi cạnh người dẫn chính, như Ed McMahon trong chương trình của Johnny Carson. Họ giới thiệu người dẫn, cười và đối đáp cùng, giúp cứu nguy khi câu đùa không trúng.
Talk show khác chat show thế nào?
Về cơ bản là cùng một kiểu chương trình trò chuyện có người dẫn và khách mời. "Late-night talk show" thường chỉ mô hình Mỹ có độc thoại hài mở đầu và nhiều tiết mục hài; "chat show" là cách gọi phổ biến ở Anh, thiên về phần trò chuyện với khách.
