Sitcom nhiều máy quay (multi-camera) được quay trên sân khấu trường quay bằng ba bốn máy cùng lúc, thường trước khán giả thật, nên giống một vở kịch được ghi hình: bối cảnh cố định, ánh sáng đều, tiếng cười vang trong phim. Sitcom một máy quay (single-camera) được quay như phim điện ảnh, từng góc máy một, ở nhiều bối cảnh, không có khán giả và thường không có tiếng cười. Hai cách làm tạo ra hai kiểu hài khác hẳn nhau, từ cách viết thoại đến nhịp diễn.
I Love Lucy và sự ra đời của sitcom nhiều máy quay
Định dạng nhiều máy quay gắn với I Love Lucy, sitcom phát trên CBS từ 1951 đến 1957, do Lucille Ball và Desi Arnaz đóng chính, sản xuất bởi hãng Desilu của hai người. Thời đó, phần lớn chương trình truyền hình Mỹ phát trực tiếp từ New York; khán giả bờ Tây chỉ xem được bản ghi lại chất lượng kém. Desilu chọn quay bằng phim nhựa ở Hollywood, với nhiều máy quay cùng lúc trước khán giả trường quay.
Cách làm này có nhiều cái lợi: diễn viên được diễn liền mạch như trên sân khấu và nghe tiếng cười thật; người dựng có nhiều góc máy để chọn; và vì được quay bằng phim, các tập có chất lượng tốt để phát lại nhiều lần. Việc phát lại về sau trở thành nguồn thu lớn của ngành truyền hình. Nhà quay phim Karl Freund, người từng làm điện ảnh Đức và Hollywood, được ghi nhận với cách chiếu sáng giúp ba máy quay cùng hoạt động.
Sitcom nhiều máy quay vận hành ra sao
- Bối cảnh cố định: phòng khách, quán cà phê, văn phòng được dựng cạnh nhau trên sân khấu, mặt hướng về khán giả, thiếu "bức tường thứ tư".
- Khán giả trường quay: ngồi trên khán đài, xem diễn viên diễn trực tiếp. Tiếng cười của họ được ghi lại.
- Ba đến bốn máy quay: chạy cùng lúc, bắt các cỡ cảnh khác nhau.
- Ánh sáng đều: để máy nào cũng có hình đẹp, ánh sáng thường phủ đều, ít bóng đổ.
- Nhịp kịch: diễn viên dừng chờ tiếng cười như trên sân khấu, thoại có cấu trúc dựng – chốt rõ ràng.
Những sitcom nhiều máy quay nổi tiếng của Mỹ gồm Cheers, Seinfeld, Friends, The Big Bang Theory. Ở Anh, phần lớn sitcom kinh điển như Fawlty Towers cũng được làm theo kiểu này.
Tiếng cười thu sẵn
Từ thập niên 1950, kỹ sư âm thanh Charley Douglass phát triển một thiết bị cho phép thêm tiếng cười đã ghi sẵn vào chương trình — thường được gọi là "laugh track". Nó được dùng để làm đầy những chỗ khán giả trường quay cười ít, hoặc cho những chương trình không có khán giả. Tiếng cười thu sẵn từ đó trở thành một chủ đề tranh cãi: người thích nói nó giúp khán giả ở nhà có cảm giác xem cùng đám đông; người không thích nói nó "ra lệnh" khi nào phải cười. Nhiều sitcom quay trước khán giả thật nhấn mạnh điều này trong phần giới thiệu để phân biệt.
Sitcom một máy quay vận hành ra sao
- Quay như phim: mỗi cảnh quay nhiều lần, từ nhiều góc, rồi ghép lại ở phòng dựng.
- Nhiều bối cảnh thật: có thể quay ngoài đường, trong nhà thật, ở nhiều địa điểm.
- Không có khán giả: tiếng cười, nếu có, là thêm vào sau; nhiều chương trình bỏ hẳn.
- Nhịp do phòng dựng quyết định: người dựng có thể cắt nhanh, chèn cảnh ngắn, nhảy thời gian.
- Diễn xuất tự nhiên hơn: không cần diễn to cho khán giả, biểu cảm nhỏ hiện rõ trong cận cảnh.
Một ví dụ chuyển tiếp thú vị là M*A*S*H (1972–1983): quay theo kiểu một máy quay nhưng vẫn thêm tiếng cười, trừ một số cảnh như trong phòng mổ. Từ thập niên 2000, sitcom một máy quay không tiếng cười trở nên phổ biến ở Mỹ với các chương trình như Arrested Development, The Office bản Mỹ, Parks and Recreation, Modern Family.
So sánh hai cách làm
| Tiêu chí | Nhiều máy quay | Một máy quay |
|---|---|---|
| Nơi quay | Sân khấu trường quay | Trường quay và bối cảnh thật |
| Khán giả | Thường có khán giả thật | Không có |
| Tiếng cười | Có, từ khán giả và/hoặc thu sẵn | Thường không có |
| Kiểu thoại | Dựng – chốt rõ ràng, câu đùa liên tục | Tự nhiên hơn, hài từ tình huống, ngượng ngập |
| Nhịp | Theo sân khấu, chờ tiếng cười | Theo phòng dựng, có thể rất nhanh |
| Hình ảnh | Ánh sáng đều, góc máy hạn chế | Điện ảnh, góc máy đa dạng |
| Thời gian quay một tập | Thường nhanh, gói gọn trong một buổi ghi hình chính | Thường lâu hơn, nhiều ngày |
| Hợp với | Hài đối đáp, nhân vật lớn, hài hình thể | Hài ngượng ngập, giả tài liệu, cốt truyện phức tạp |
Viết cho mỗi định dạng
Viết cho nhiều máy quay
Biên kịch sitcom nhiều máy quay viết gần như viết kịch: ít bối cảnh, nhiều thoại, mỗi trang kịch bản có nhiều câu đùa. Họ biết khán giả trường quay sẽ cười ở đâu và để chỗ trống cho tiếng cười. Thoại thường được sửa ngay trong tuần ghi hình, sau những buổi đọc và tập trước khán giả thử.
Viết cho một máy quay
Sitcom một máy quay cho phép những câu đùa bằng hình ảnh: một cú cắt cảnh bất ngờ, một đoạn hồi tưởng chỉ hai giây, một chi tiết nhỏ phía sau khung hình. Thoại có thể kiệm hơn, và tiếng cười có thể đến từ sự im lặng, cái nhìn lệch, khoảnh khắc ngượng ngập kéo dài. Lối giả tài liệu là một nhánh lớn của sitcom một máy quay, có bài riêng trong danh mục này.
Lựa chọn nào hay hơn?
Không có câu trả lời chung. Trong một thời gian, sitcom nhiều máy quay bị một bộ phận giới phê bình coi là cũ, còn sitcom một máy quay được coi là "tinh tế" hơn. Nhưng nhiều sitcom nhiều máy quay vẫn thuộc loại được xem lại nhiều nhất mọi thời, và có những chương trình gần đây quay lại định dạng này một cách có chủ ý. Lựa chọn tốt nhất là định dạng hợp với kiểu hài của chương trình: hài đối đáp nhanh hợp với sân khấu và khán giả; hài ngượng ngập, nội tâm hợp với máy quay gần.
Góc nhìn hôm nay
Ranh giới hai định dạng ngày càng mờ, khi nhiều chương trình kết hợp cả hai hoặc thử nghiệm lối quay mới. Với người học truyền thông, sân khấu điện ảnh hay đơn giản là người mê sitcom:
- Xem một tập mỗi loại liên tiếp. Để ý ánh sáng, số bối cảnh, cách diễn viên đứng, và chỗ nào có tiếng cười.
- Thử bỏ tiếng cười trong đầu. Với sitcom nhiều máy quay, tưởng tượng không có khán giả để thấy nhịp diễn đã được dựng quanh tiếng cười thế nào.
- Đọc về Desilu. Lịch sử hãng Desilu và I Love Lucy được kể trong nhiều sách lịch sử truyền hình Mỹ; National Comedy Center ở Jamestown, New York — quê hương Lucille Ball — cũng có khu trưng bày liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Sitcom nhiều máy quay là gì?
Đó là sitcom được quay trên sân khấu trường quay bằng nhiều máy cùng lúc, thường trước khán giả thật. Kiểu làm này giống một vở kịch được ghi hình, với bối cảnh cố định và tiếng cười vang trong phim.
Sitcom một máy quay là gì?
Đó là sitcom được quay như phim điện ảnh, từng góc máy một, ở nhiều bối cảnh, không có khán giả. Nhịp do phòng dựng quyết định, và thường không có tiếng cười đi kèm.
I Love Lucy có vai trò gì trong lịch sử sitcom?
I Love Lucy (CBS, 1951–1957) phổ biến cách quay bằng nhiều máy quay phim trước khán giả trường quay. Việc quay bằng phim nhựa giúp các tập có chất lượng tốt để phát lại nhiều lần, mở ra mô hình phát lại về sau.
Tiếng cười trong sitcom là thật hay giả?
Cả hai đều có. Nhiều sitcom nhiều máy quay ghi tiếng cười thật của khán giả trường quay, có khi bổ sung thêm tiếng cười thu sẵn. Thiết bị thêm tiếng cười thu sẵn được kỹ sư Charley Douglass phát triển từ thập niên 1950.
Vì sao nhiều sitcom hiện đại không có tiếng cười?
Vì chúng được quay theo kiểu một máy quay, không có khán giả, và kiểu hài dựa vào tình huống, sự ngượng ngập hơn là câu đùa có chỗ dừng rõ ràng. Thêm tiếng cười vào những chương trình như vậy thường làm nhịp trở nên gượng.
