Quả Cầu Vàng (Golden Globe) có hạng mục riêng cho phim hài vì ngay từ đầu thập niên 1950, giải đã tách phim điện ảnh hay nhất thành hai nhánh: chính kịch (Drama) và nhạc kịch hoặc hài (Musical or Comedy), kèm các giải diễn viên tương ứng. Nhờ vậy, phim hài không phải đấu trực tiếp với phim chính kịch — cuộc đấu mà ở giải Oscar phim hài rất hiếm khi thắng. Cách chia này cũng áp dụng cho truyền hình, và từ năm 2024 Quả Cầu Vàng có thêm hạng mục cho suất diễn hài độc thoại trên truyền hình.
Quả Cầu Vàng là giải gì
Quả Cầu Vàng được trao lần đầu năm 1944, ban đầu do Hiệp hội Báo chí Nước ngoài Hollywood (HFPA) tổ chức — một nhóm phóng viên viết về điện ảnh Mỹ cho báo chí các nước. Khác với Oscar do người làm phim bầu, Quả Cầu Vàng trong phần lớn lịch sử là giải của giới báo chí. HFPA giải thể năm 2023 sau nhiều năm bị chỉ trích về cơ cấu thành viên; giải được chuyển sang một đơn vị mới quản lý và mở rộng nhóm người bỏ phiếu gồm nhà báo, nhà phê bình ở nhiều nước.
Lễ trao giải thường diễn ra vào tháng 1, mở đầu mùa giải thưởng Hollywood. Không khí lễ nổi tiếng là thoải mái hơn Oscar: khách mời ngồi quanh bàn tiệc thay vì ghế khán phòng, và người dẫn được kỳ vọng nói những câu đùa "sắc" hơn. Chính vì vậy, vai trò người dẫn ở Quả Cầu Vàng thường được giao cho danh hài.
Vì sao phim hài có hạng mục riêng
Lý do cốt lõi nằm ở một thực tế mà người trong nghề đều biết: các giải điện ảnh lớn thường ưu ái phim nghiêm túc. Ở giải Oscar, rất ít phim hài thuần tuý thắng Phim hay nhất. It Happened One Night (1934) và Annie Hall (1977) là hai ví dụ hay được nhắc, chính vì chúng hiếm. Diễn xuất hài cũng ít được đề cử hơn diễn xuất chính kịch, dù người làm nghề vẫn nói diễn hài khó không kém.
Tách đôi hạng mục là cách Quả Cầu Vàng giải quyết vấn đề đó. Mỗi năm có ít nhất một phim hài hoặc nhạc kịch được xướng tên "hay nhất", và có hai giải diễn viên chính trong phim hài hoặc nhạc kịch. Với các diễn viên hài, đây thường là cơ hội hiếm hoi để vai diễn của họ được đặt lên cùng sân khấu với những vai chính kịch được tôn vinh.
Gộp hài với nhạc kịch là một lựa chọn mang tính lịch sử: thời Hollywood cổ điển, nhạc kịch và hài đều được coi là dòng phim giải trí nhẹ nhàng. Ngày nay sự ghép đôi này đôi khi gây khó xử, khi một phim nhạc kịch rất bi thương lại phải tranh giải cùng phim hài thuần.
Các hạng mục hài hiện có
| Lĩnh vực | Hạng mục | Ghi chú |
|---|---|---|
| Điện ảnh | Phim hay nhất – Nhạc kịch hoặc Hài | Song song với Phim hay nhất – Chính kịch |
| Điện ảnh | Nam, nữ diễn viên chính – Nhạc kịch hoặc Hài | Giải diễn viên phụ không tách theo thể loại |
| Truyền hình | Phim truyền hình dài tập hay nhất – Nhạc kịch hoặc Hài | Song song với nhánh chính kịch |
| Truyền hình | Nam, nữ diễn viên chính – Phim truyền hình Nhạc kịch hoặc Hài | |
| Truyền hình | Màn trình diễn hài độc thoại trên truyền hình | Hạng mục mới, trao lần đầu năm 2024 |
Hạng mục hài độc thoại ra đời năm 2024 là thay đổi lớn đầu tiên của Quả Cầu Vàng liên quan tới hài trong nhiều năm. Người thắng đầu tiên là Ricky Gervais với suất diễn đặc biệt Armageddon. Việc một giải điện ảnh – truyền hình lớn lập hạng mục riêng cho hài độc thoại phản ánh vị trí ngày càng cao của các suất diễn đặc biệt trên các nền tảng phát trực tuyến.
Khi việc xếp loại "hài" gây tranh cãi
Hãng phim tự chọn hạng mục để nộp phim. Vì nhánh hài thường ít đối thủ nặng ký hơn nhánh chính kịch, có những lựa chọn bị cho là tính toán:
- The Martian (2015) — phim về một phi hành gia bị bỏ lại trên sao Hoả, được nộp và thắng ở nhánh Nhạc kịch hoặc Hài. Phim có nhiều câu thoại dí dỏm, nhưng nhiều người cho rằng gọi nó là phim hài là gượng ép.
- Get Out (2017) — phim kinh dị có yếu tố châm biếm, được nộp vào nhánh hài. Chính đạo diễn Jordan Peele khi đó bày tỏ trên mạng xã hội rằng phim của ông là "phim tài liệu" theo nghĩa phản ánh thực tế, như một cách bình luận về việc xếp loại.
Những tranh cãi này cho thấy một vấn đề khó: không có định nghĩa chính thức nào về "phim hài". Phim pha trộn thể loại ngày càng nhiều, và một hạng mục dựa trên thể loại luôn phải đối mặt với các trường hợp nằm ở ranh giới.
Danh hài trong vai người dẫn
Nếu Oscar là nơi danh hài dẫn chương trình phải giữ chừng mực, thì Quả Cầu Vàng từ lâu nổi tiếng là sân khấu cho những màn mở đầu táo bạo. Có thể kể:
- Ricky Gervais dẫn năm lần (2010, 2011, 2012, 2016, 2020). Lối "nướng" thẳng tay của anh nhắm vào chính khách mời trong khán phòng khiến mỗi lần dẫn đều thành đề tài bàn tán.
- Tina Fey và Amy Poehler cùng dẫn ba năm liền (2013–2015), với lối đối đáp nhịp nhàng của hai người từng làm việc cùng nhau ở Saturday Night Live.
Màn độc thoại mở đầu ở Quả Cầu Vàng là một bài học về một thể loại khó: hài "nướng" trước mặt chính người bị nướng. Người dẫn phải đọc khán phòng, biết khi nào câu đùa đi quá xa với những người đang ngồi ngay trước mặt mình, và vẫn giữ được nhịp cho hàng triệu người xem truyền hình.
Góc nhìn hôm nay: Quả Cầu Vàng nói gì về địa vị của tiếng cười
Việc phải lập hạng mục riêng cho phim hài vừa là một sự ghi nhận, vừa là một lời thừa nhận: nếu đấu chung, phim hài thường thua. Trong giới làm phim có một nhận xét quen thuộc rằng làm khán giả khóc dễ được khen là "nghệ thuật" hơn làm khán giả cười. Quả Cầu Vàng không giải quyết được định kiến ấy, nhưng nó tạo ra một sân khấu nơi tay nghề hài được nhìn thấy mỗi năm.
Với người mê phim hài, danh sách đề cử nhánh Nhạc kịch hoặc Hài qua các thập kỷ là một danh mục xem phim tốt: từ những phim hài lãng mạn kinh điển đến phim châm biếm, phim nhại. Xem lại các phim từng thắng theo thứ tự thời gian cũng là cách thấy thị hiếu hài của Hollywood thay đổi ra sao — từ hài tình huống trau chuốt sang hài pha trộn, nhiều lớp.
Với người làm nghề ở Việt Nam, bài học thực tế nằm ở việc ghi nhận riêng cho thể loại. Các liên hoan phim, giải thưởng trong nước nếu muốn khuyến khích dòng phim hài có tay nghề, có thể cân nhắc cách làm tương tự thay vì để phim hài đứng chung với phim chính kịch. Thông tin chính thức về các hạng mục và người thắng qua từng năm có trên trang của Golden Globes.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Quả Cầu Vàng tách phim hài và phim chính kịch?
Vì phim hài thường thua khi đấu chung với phim chính kịch ở các giải lớn. Từ đầu thập niên 1950, Quả Cầu Vàng tách phim hay nhất thành nhánh Chính kịch và nhánh Nhạc kịch hoặc Hài, kèm giải diễn viên chính tương ứng. Nhờ vậy mỗi năm có phim hài và diễn viên hài được vinh danh.
Quả Cầu Vàng có hạng mục hài độc thoại không?
Có, từ năm 2024 Quả Cầu Vàng có hạng mục màn trình diễn hài độc thoại trên truyền hình. Người thắng đầu tiên là Ricky Gervais với suất diễn Armageddon. Đây là thay đổi phản ánh vị trí ngày càng lớn của các suất diễn hài đặc biệt.
Quả Cầu Vàng khác Oscar thế nào?
Oscar do thành viên Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh, tức người làm phim, bầu chọn, và không tách phim hài riêng. Quả Cầu Vàng trong phần lớn lịch sử do giới báo chí bầu, có cả điện ảnh lẫn truyền hình, và tách nhánh hài. Lễ Quả Cầu Vàng cũng có không khí thoải mái hơn.
Vì sao The Martian được xếp vào phim hài ở Quả Cầu Vàng?
Hãng phim tự chọn hạng mục khi nộp phim, và The Martian được nộp vào nhánh Nhạc kịch hoặc Hài nhờ có nhiều thoại dí dỏm. Phim thắng ở nhánh này nhưng bị nhiều người cho là xếp loại gượng ép. Trường hợp này thường được nhắc khi bàn về việc định nghĩa phim hài.
Những danh hài nào từng dẫn Quả Cầu Vàng?
Trong những năm gần đây, Ricky Gervais là người dẫn được nhắc nhiều nhất với năm lần dẫn, từ 2010 đến 2020. Tina Fey và Amy Poehler cùng dẫn ba năm liền 2013–2015. Danh hài thường được chọn làm người dẫn vì lễ này nổi tiếng với những màn mở đầu táo bạo.
