Giải Hài Edinburgh: từ giải Perrier đến giải hài lớn hôm nay

Giải Hài Edinburgh (Edinburgh Comedy Awards) là giải thưởng dành cho suất diễn hài hay nhất tại Liên hoan Edinburgh Fringe ở Scotland, được trao từ năm 1981. Trong hơn hai mươi năm đầu, giải mang tên Perrier Comedy Award theo nhà tài trợ là hãng nước khoáng Perrier, rồi đổi tên nhiều lần theo các nhà tài trợ kế tiếp. Người thắng đầu tiên là đoàn Cambridge Footlights, với những thành viên sau này nổi tiếng như Stephen Fry, Hugh Laurie và Emma Thompson. Đến nay, đây vẫn là giải hài được giới làm nghề nói tiếng Anh chú ý bậc nhất mỗi mùa hè.

Bối cảnh: liên hoan Fringe và sân khấu hài

Edinburgh Fringe bắt đầu từ năm 1947, khi một số đoàn kịch không được mời vào Liên hoan Quốc tế Edinburgh chính thức tự đến biểu diễn "bên lề" (fringe). Từ đó, Fringe trở thành liên hoan nghệ thuật mở: ai cũng có thể đăng ký diễn, miễn tìm được chỗ diễn. Mỗi tháng Tám, thành phố biến thành hàng trăm sân khấu tạm trong quán rượu, hầm, phòng học, lều dựng ngoài trời.

Hài chiếm một phần rất lớn trong chương trình Fringe, nhất là từ thập niên 1980. Với một danh hài trẻ ở Anh, Ireland, Úc, Canada hay Mỹ, mang một suất diễn khoảng một tiếng đến Edinburgh và diễn gần như mỗi tối trong suốt mùa liên hoan là một bước nghề quan trọng: vừa rèn sức bền, vừa có cơ hội được báo chí, nhà sản xuất truyền hình, người tổ chức tour nhìn thấy. (Tổng quan về liên hoan Fringe như một sự kiện sân khấu đã có ở wiki khác trong hệ; bài này chỉ nói về giải thưởng.)

Giải được chia thành những hạng mục nào

Qua các năm, cơ cấu giải có thay đổi, nhưng thường gồm ba phần chính:

Hội đồng giám khảo gồm nhà báo, nhà phê bình hài và đôi khi có khán giả được chọn. Họ xem hàng trăm suất diễn trong mùa liên hoan, lập danh sách đề cử (shortlist) vào cuối tháng, và công bố người thắng vào những ngày cuối của Fringe. Điều kiện chi tiết — ví dụ thế nào là "người mới", suất diễn phải kéo dài bao lâu — được công bố mỗi năm trên trang chính thức của giải.

Từ Perrier đến những cái tên khác

Lịch sử tên giải gắn chặt với chuyện tài trợ. Perrier tài trợ từ năm 1981 trong khoảng hai thập kỷ rưỡi, lâu đến mức "the Perrier" trở thành cách gọi tắt quen thuộc trong giới hài Anh, kiểu như người ta nói "giành Perrier" thay vì "giành giải hài Edinburgh". Sau khi Perrier rút, giải lần lượt mang tên các nhà tài trợ khác, có những năm không có nhà tài trợ chính và được gọi đơn giản là Edinburgh Comedy Awards.

Việc đổi tên liên tục có một hệ quả thực tế cho người tra cứu: khi đọc tiểu sử một danh hài Anh ghi "người thắng giải Perrier năm 1992" hay "đề cử giải hài Edinburgh", cần hiểu đó là cùng một giải ở những thời kỳ khác nhau. Bản thân giải cũng thừa nhận sự liên tục này khi công bố danh sách người thắng từ năm 1981.

Những người thắng đã đi xa

Giá trị của một giải được đo phần nào bằng việc người thắng làm gì sau đó. Danh sách thắng giải Edinburgh có nhiều tên tuổi sau này trở thành gương mặt lớn của hài Anh và quốc tế. Một số mốc dễ kiểm chứng:

• 1981 — Cambridge Footlights, với chương trình The Cellar Tapes. Đoàn kịch sinh viên của Đại học Cambridge này từ lâu là "lò" của hài Anh; nhóm thắng giải năm ấy có Stephen Fry, Hugh Laurie, Emma Thompson.
• 1992 — Steve Coogan, người sau này tạo ra nhân vật truyền hình Alan Partridge.
• 1995 — Jenny Eclair, người phụ nữ đầu tiên thắng giải chính với tư cách diễn đơn.

Nhiều danh hài khác cũng xuất hiện trong danh sách đề cử hoặc giải người mới trước khi nổi tiếng trên truyền hình. Cần nói thêm: không phải ai thắng cũng nổi tiếng, và không phải danh hài lớn nào cũng từng thắng. Có những tên tuổi được đề cử nhiều lần mà không thắng, rồi vẫn có sự nghiệp rất dài.

Giải và những tranh cãi

Một giải được chú ý nhiều như vậy không tránh khỏi chỉ trích. Những điểm hay được nêu:

• Chi phí diễn ở Fringe. Thuê phòng diễn, chỗ ở, quảng bá trong suốt tháng Tám ở Edinburgh rất tốn kém. Nhiều người làm nghề cho rằng điều này khiến cơ hội thắng giải nghiêng về những người có điều kiện tài chính hoặc có công ty quản lý đứng sau. Phong trào "Free Fringe" — diễn miễn phí, khán giả tự trả tiền khi ra về — ra đời một phần để phản ứng với vấn đề này.
• Áp lực lên người diễn. Mang một suất diễn hoàn toàn mới mỗi năm đến Edinburgh với kỳ vọng đề cử là áp lực lớn, cả về tài chính lẫn tinh thần.
• Đại diện. Trong nhiều năm, tỉ lệ nữ danh hài và danh hài từ các nhóm thiểu số trong danh sách thắng giải thấp, và đây là chủ đề được báo chí Anh bàn nhiều. Danh sách những năm gần đây đa dạng hơn.

Ban tổ chức giải đã có những điều chỉnh qua các năm, như đưa khán giả vào hội đồng hoặc xem xét các suất diễn miễn phí. Những tranh luận ấy cho thấy giải không chỉ là một danh hiệu mà còn phản ánh kinh tế của cả nghề hài.

Suất diễn một tiếng: hình thức mà giải đã định hình

Một ảnh hưởng ít được nhắc của giải Edinburgh là nó góp phần chuẩn hoá một hình thức: suất diễn hài độc thoại dài khoảng một tiếng, có chủ đề xuyên suốt, có cấu trúc như một câu chuyện. Ở câu lạc bộ, danh hài thường diễn những đoạn ngắn hai mươi phút ghép các tiết mục rời. Còn ở Edinburgh, để được hội đồng chú ý, một suất diễn thường cần một "xương sống" — một câu chuyện cá nhân, một câu hỏi, một ý tưởng chạy suốt từ đầu tới cuối và khép lại bằng một kết có sức nặng.

Hình thức này về sau ảnh hưởng tới cách làm suất diễn đặc biệt trên truyền hình và nền tảng trực tuyến. Nhiều suất diễn đặc biệt của các danh hài Anh và Úc bắt đầu là một chương trình Fringe được chạy thử, sửa và mài trong một tháng diễn liên tục.

Góc nhìn hôm nay: người mê hài theo dõi giải thế nào

Với người ở Việt Nam, không cần đến Edinburgh vẫn có thể dùng giải như một bộ lọc. Danh sách đề cử mỗi năm là gợi ý tốt về những danh hài đáng tìm hiểu; nhiều người sau đó có suất diễn đặc biệt, podcast hoặc chương trình truyền hình. Lần ngược lại các năm cũ cũng là cách hiểu hài Anh đã thay đổi thế nào: từ những đoàn kịch sinh viên thập niên 1980 sang hài độc thoại cá nhân, hài kể chuyện, hài kết hợp âm nhạc và kịch.

Với người làm nghề, bài học từ Edinburgh là sự kiên trì với một suất diễn dài: chọn một chủ đề, viết, diễn thử ở sân khấu nhỏ nhiều tháng trước, rồi mài trong một chuỗi đêm diễn liên tục. Đó là cách làm có thể áp dụng ở bất cứ đâu có open mic và câu lạc bộ hài.

Thông tin về hạng mục, điều kiện và danh sách người thắng qua các năm được đăng trên trang chính thức của Edinburgh Comedy Awards; lịch sử liên hoan có ở trang của Edinburgh Festival Fringe Society.