Giải Mark Twain về hài hước: giải trọn đời của Trung tâm Kennedy

Giải Mark Twain về hài hước Mỹ (Kennedy Center Mark Twain Prize for American Humor) là giải thưởng trọn đời do Trung tâm Nghệ thuật Biểu diễn John F. Kennedy ở Washington trao mỗi năm cho một người làm hài có ảnh hưởng lâu dài tới văn hoá Mỹ. Giải ra đời năm 1998, người nhận đầu tiên là Richard Pryor. Không có hội đồng chấm tác phẩm, không có đề cử công khai: mỗi năm chỉ một người, được vinh danh bằng một đêm diễn mà chính đồng nghiệp lên sân khấu kể chuyện, diễn lại, trêu người được tôn vinh.

Giải Mark Twain là giải gì

Phần lớn giải thưởng trong ngành giải trí chấm một tác phẩm trong một năm: bộ phim hay nhất, album hay nhất, vai diễn xuất sắc nhất. Giải Mark Twain thì khác. Nó nhìn cả sự nghiệp và hỏi một câu: người này đã thay đổi cách nước Mỹ cười như thế nào. Vì thế người nhận thường đã làm nghề vài chục năm, có dấu ấn ở nhiều phương tiện — câu lạc bộ, truyền hình, điện ảnh, sách, album.

Giải mang tên Mark Twain (tên thật Samuel Langhorne Clemens, 1835–1910), nhà văn được coi là cây bút hài hước lớn của văn học Mỹ thế kỷ 19, tác giả Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer và Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn. Twain không chỉ viết truyện; ông còn đi diễn thuyết khắp nước Mỹ và nhiều nước khác, đứng một mình trước khán phòng kể chuyện bằng giọng đều đều, ngắt nghỉ có tính toán. Nhiều người viết về lịch sử hài coi những buổi diễn thuyết ấy là tổ tiên xa của hài độc thoại hiện đại. Chọn tên ông là chọn một hình mẫu: tiếng cười có góc nhìn, có nhận xét về con người và xã hội, chứ không chỉ là câu chốt.

Người nhận được trao một bức tượng bán thân bằng đồng của Mark Twain, phỏng theo tượng do nhà điêu khắc Karl Gerhardt làm từ thời Twain còn sống.

Những người nhận đầu tiên và ý nghĩa của lựa chọn

Chọn Richard Pryor làm người nhận đầu tiên năm 1998 là một tuyên bố. Pryor là danh hài độc thoại đã đưa trải nghiệm của người Mỹ gốc Phi, chuyện nghèo khó, chuyện gia đình và chính những sai lầm của bản thân lên sân khấu với độ thẳng thắn hiếm có. Khi trao giải cho ông, Trung tâm Kennedy cho thấy họ không định tôn vinh kiểu hài "an toàn cho cả nhà", mà tôn vinh người đã đẩy giới hạn của nghề.

Những năm đầu, danh sách người nhận trải qua nhiều kiểu hài khác nhau, cho thấy giải không gắn với một trường phái nào:

Hai cái tên đáng chú ý là Lorne Michaels và Neil Simon: một người chủ yếu làm sản xuất, một người viết kịch. Điều đó nói lên rằng giải tôn vinh người làm ra tiếng cười theo nghĩa rộng, không bắt buộc phải là người đứng trước micro.

Trường hợp George Carlin cho thấy giải là một sự ghi nhận sự nghiệp chứ không phải một buổi biểu diễn của người nhận. Việc ông được chọn đã được công bố khi ông còn sống, nhưng Carlin mất vào tháng 6 năm 2008, trước đêm trao giải. Lễ vẫn được tổ chức vào cuối năm đó và giải được trao truy tặng — lần đầu tiên trong lịch sử giải.

Đêm trao giải diễn ra như thế nào

Đêm vinh danh được tổ chức trong một khán phòng lớn của Trung tâm Kennedy, thường được ghi hình để phát sóng truyền hình sau đó. Cấu trúc khá ổn định qua các năm:

1. Các đồng nghiệp lần lượt lên sân khấu. Họ là bạn diễn cũ, học trò, người cùng phòng biên kịch hoặc lớp danh hài trẻ chịu ảnh hưởng. Mỗi người có vài phút để kể một kỷ niệm, diễn lại một tiết mục, hoặc "nướng" người được vinh danh theo kiểu thân thiện.
2. Trích đoạn sự nghiệp. Những đoạn phim tư liệu, cảnh trong chương trình truyền hình, trích đoạn suất diễn cũ được chiếu xen kẽ để người xem trẻ hiểu vì sao cái tên này quan trọng.
3. Người nhận phát biểu cuối cùng. Đây thường là phần được chờ đợi nhất: một danh hài đứng nhận giải cho nghề của mình hiếm khi nói những lời cảm ơn khuôn mẫu, mà biến bài phát biểu thành một tiết mục ngắn.

Không khí đêm diễn vì vậy gần với một buổi họp mặt trong nghề hơn là một lễ trao giải trang trọng. Đó cũng là giá trị tư liệu lớn của giải: mỗi năm có một buổi tổng kết sự nghiệp được ghi hình bài bản, có lời kể của chính những người trong cuộc.

Giải Mark Twain khác các giải hài khác ở đâu

So với các giải được nhắc trong danh mục này, giải Mark Twain có vị trí riêng:

Ở Mỹ, giải Mark Twain thường được báo chí gọi là danh dự cao nhất dành cho một người làm hài. Cách gọi đó mang tính bình luận chứ không phải xếp hạng chính thức, nhưng nó phản ánh một thực tế: đây là giải duy nhất có quy mô quốc gia chỉ dành riêng cho tiếng cười và chỉ dành cho cả một đời làm nghề.

Giải cũng nằm cạnh một hoạt động khác của Trung tâm Kennedy là Kennedy Center Honors (từ năm 1978), vinh danh nghệ sĩ ở mọi lĩnh vực biểu diễn. Nhiều danh hài từng nhận Kennedy Center Honors, nhưng ở đó họ đứng chung với ca sĩ opera, vũ công, nhạc sĩ. Giải Mark Twain thì chỉ nói chuyện hài.

Những tranh luận quanh giải

Một giải do một tổ chức tự chọn, không công bố tiêu chí chấm điểm, đương nhiên có tranh luận. Có ba kiểu ý kiến hay gặp trên báo chí Mỹ:

• Thiên về người nổi tiếng trên truyền hình. Nhiều người nhận được biết đến rộng rãi nhờ truyền hình và điện ảnh. Một số nhà phê bình cho rằng những người làm hài ở câu lạc bộ, ở sân khấu nhỏ, hay những cây bút hài không xuất hiện trước ống kính ít được để mắt tới.
• Độ chậm của sự ghi nhận. Vì giải chỉ có một người mỗi năm, nhiều danh hài có ảnh hưởng lớn đã mất trước khi được chọn. Trường hợp Carlin được trao kịp — dù chỉ là truy tặng — thường được nhắc như một ví dụ cho sự mong manh đó.
• Khi đánh giá về người nhận thay đổi. Có trường hợp những thông tin về hành vi ngoài sân khấu của người từng nhận giải được công bố sau đó, khiến Trung tâm Kennedy phải rút lại danh hiệu. Chuyện này đặt ra câu hỏi chung cho mọi giải trọn đời: tôn vinh tác phẩm hay tôn vinh con người.

Những tranh luận này không làm giảm vai trò của giải, nhưng là lý do để người đọc nhìn giải như một sự lựa chọn có quan điểm của một tổ chức, không phải một bảng xếp hạng khách quan.

Góc nhìn hôm nay: dùng giải Mark Twain để học nghề

Với người mê hài và người muốn làm nghề, danh sách người nhận giải là một giáo trình miễn phí. Mỗi cái tên đại diện cho một hướng đi khác nhau của nghề hài:

• Muốn hiểu hài kể chuyện đời mình: nghe các album diễn trực tiếp của Richard Pryor thời thập niên 1970 (lưu ý nội dung dành cho người lớn).
• Muốn hiểu nhịp kiệm lời: xem các tiết mục gọi điện thoại tưởng tượng của Bob Newhart — một người nói, khán giả tự điền nửa còn lại.
• Muốn hiểu nghề viết hài cho truyền hình: xem The Dick Van Dyke Show của Carl Reiner, một mẫu mực về sitcom có kịch bản chặt.
• Muốn hiểu cách một danh hài xây và phá phong cách của chính mình: đọc hồi ký Born Standing Up của Steve Martin, kể lại chặng đường từ những buổi diễn nhỏ đến khi rời sân khấu độc thoại.

Cách học hiệu quả là xem đêm vinh danh trước, nghe đồng nghiệp nói về người đó, rồi quay lại xem tác phẩm gốc. Những người trong nghề thường chỉ ra đúng điều mà người xem bình thường bỏ qua: một khoảng ngắt, một lựa chọn chữ, một lần dám đi ngược thị hiếu.

Nếu đi Washington, Trung tâm Kennedy nằm bên bờ sông Potomac và mở cửa cho khách tham quan; lịch các đêm diễn và thông tin về giải được đăng trên trang chính thức của trung tâm. Với người đọc ở Việt Nam, các trích đoạn đêm trao giải và phỏng vấn người nhận thường có trên kênh chính thức của đơn vị phát sóng.