Phim hài Việt Nam: các dòng chính từ phim nhựa đến phim chiếu rạp

Phim hài Việt Nam đi qua ba chặng lớn: thời phim nhựa do các hãng phim nhà nước sản xuất, khi tiếng cười thường là mảng phụ trong phim chính kịch; thời phim video và phim truyền hình hài đầu thập niên 1990; và thời phim chiếu rạp tư nhân từ những năm 2000, khi hài trở thành thể loại kéo khán giả ra rạp nhiều nhất. Trong chặng gần đây, có thể nhận ra vài dòng chính: hài tình huống gia đình, hài lãng mạn, hài hành động, phim làm lại từ kịch bản nước ngoài, và hài pha chính kịch về tình thân.

Chặng thứ nhất: phim nhựa và tiếng cười lồng trong chính kịch

Trong nhiều thập niên, điện ảnh Việt Nam chủ yếu do các hãng phim nhà nước sản xuất, với trọng tâm là đề tài lịch sử, chiến tranh, xây dựng đời sống mới. Phim hài thuần túy không nhiều. Tiếng cười thường xuất hiện qua nhân vật phụ dí dỏm, những cảnh sinh hoạt đời thường, hay qua các phim châm biếm thói quan liêu, tiêu cực ở cấp cơ sở.

Ở miền Nam trước năm 1975, điện ảnh tư nhân có làm phim giải trí, trong đó có phim có sự tham gia của các danh hài nổi tiếng từ sân khấu và đài phát thanh. Tuy nhiên, phần lớn tư liệu về giai đoạn này phân tán, nhiều phim không còn bản lưu đầy đủ, nên việc nghiên cứu còn hạn chế.

Điểm chung của thời kỳ này là diễn viên hài điện ảnh thường đến từ sân khấu. Lối diễn mang dấu ấn sân khấu: thoại rõ, biểu cảm lớn, ít dựa vào kỹ thuật dựng phim. Lịch sử các nghệ sĩ hài chuyển từ sân khấu sang màn ảnh được bàn kỹ hơn ở mục dấu mốc hài Việt.

Chặng thứ hai: thời phim video

Khoảng cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, khi cơ chế bao cấp kết thúc và đầu máy video phổ biến, xuất hiện làn sóng phim video: kinh phí thấp, quay nhanh, phát hành qua băng và chiếu ở các điểm chiếu video. Nhiều phim mang yếu tố hài, hành động hoặc tình cảm, nhắm đến giải trí thuần túy. Giới phê bình khi ấy thường gọi đây là giai đoạn "phim mì ăn liền" vì chất lượng không đồng đều.

Cùng thời, truyền hình bắt đầu sản xuất phim truyền hình và tiểu phẩm hài, đặc biệt trong dịp Tết. Khán giả quen dần với những gương mặt hài trên màn ảnh nhỏ. Đây là nền tảng quan trọng cho chặng sau: khi phim chiếu rạp tư nhân phát triển, các nhà sản xuất tìm đến những diễn viên hài đã có khán giả từ truyền hình, sân khấu và băng đĩa.

Chặng thứ ba: phim chiếu rạp từ những năm 2000

Từ giữa những năm 2000, với sự xuất hiện của các hãng phim tư nhân, hệ thống rạp chiếu hiện đại ở các thành phố lớn và sự trở về của nhiều đạo diễn Việt kiều, phim chiếu rạp Việt Nam bắt đầu sôi động. Phim hài nhanh chóng trở thành thể loại được đầu tư nhiều nhất vì ít rủi ro hơn ở phòng vé.

Những dòng chính

Hài lãng mạn: dòng mở đầu

Để Mai tính (2010) là một trong những phim hài lãng mạn chiếu rạp được nhắc nhiều ở giai đoạn đầu, với nhịp phim nhanh, ngôn ngữ trẻ và cách dựng chịu ảnh hưởng điện ảnh thương mại nước ngoài. Dòng hài lãng mạn tuổi học trò và người trẻ đi làm sau đó phát triển mạnh, nhắm đến khán giả từ 15 đến 30 tuổi, nhóm đi rạp đông nhất.

Phim làm lại: học công thức, đổi chất liệu

Mua bản quyền một kịch bản đã thành công ở nước ngoài là cách giảm rủi ro. Em là bà nội của anh, đạo diễn Phan Gia Nhật Linh, làm lại từ phim Hàn Quốc về một bà cụ bỗng trẻ lại tuổi đôi mươi, được chú ý nhờ cách Việt hóa câu chuyện, từ bối cảnh gia đình đến phần âm nhạc. Tiệc trăng máu, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng, làm lại từ phim Ý về một nhóm bạn đồng ý công khai mọi tin nhắn điện thoại trong một bữa tối. Phần khó của phim làm lại không nằm ở cốt truyện mà ở việc chuyển chất hài: kiểu đùa, mối quan hệ gia đình, cách nói chuyện phải khớp với người Việt.

Hài pha chính kịch gia đình

Một dòng phim đặc biệt được khán giả Việt yêu thích là phim mở đầu bằng những tình huống hài trong một gia đình đông người, rồi chuyển dần sang những mâu thuẫn thế hệ và kết bằng những cảnh xúc động. Bố già (2021), lấy bối cảnh một con hẻm ở TP.HCM, được báo chí ghi nhận là một trong những phim Việt có doanh thu cao nhất từ trước đến nay. Công thức "cười rồi khóc" này phản ánh một đặc điểm của khán giả Việt: thích được cười nhưng cũng muốn phim có "tình", có bài học về gia đình.

Mùa phim Tết và phim hài

Giống điện ảnh Hồng Kông với mùa phim Tết, Việt Nam hình thành truyền thống ra mắt phim hài dịp Tết Nguyên đán. Mùa này khán giả đi rạp theo gia đình, nhóm bạn, và phim hài, tình cảm gia đình là lựa chọn an toàn. Câu chuyện phòng vé mùa Tết và thị trường chiếu rạp được phân tích ở các bài về điện ảnh Việt; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng phim Tết là một lý do quan trọng khiến hài giữ vị trí thể loại chủ lực.

Những đặc điểm riêng của phim hài Việt

• Gắn với sân khấu và truyền hình. Nhiều diễn viên, biên kịch, đạo diễn phim hài bước ra từ sân khấu kịch hoặc chương trình truyền hình, mang theo lối diễn và kiểu miếng hài quen thuộc với khán giả.
• Thích pha trộn. Ít phim hài thuần; phần lớn kết hợp hài với tình cảm, gia đình, hành động hoặc kinh dị nhẹ.
• Thoại là trung tâm. Tiếng cười chủ yếu đến từ lời thoại, chơi chữ, giọng điệu, hơn là từ ngôn ngữ hình ảnh hay dựng phim.
• Tình thân làm điểm tựa. Nhiều phim hài thành công nhất xoay quanh gia đình, quan hệ cha mẹ – con cái.

Giới phê bình thường góp ý rằng phim hài Việt còn phụ thuộc nhiều vào thoại, có lúc chèn miếng hài rời rạc không gắn với câu chuyện, hoặc dựa vào những kiểu đùa dễ dãi. Đồng thời, cũng có những phim cho thấy sự tiến bộ rõ về kịch bản, nhịp dựng và cách xây dựng nhân vật hài có chiều sâu.

Góc nhìn hôm nay: xem phim hài Việt bằng con mắt nghề

Với người làm nghề hoặc sinh viên điện ảnh, một bài tập hữu ích là xem một phim hài Việt rồi ghi lại: tiếng cười đến từ thoại, từ tình huống hay từ hình ảnh; mỗi miếng hài có giúp câu chuyện đi tiếp không, hay chỉ là một điểm dừng; nhân vật hài có thay đổi qua phim không. Cách phân tích này áp dụng được cho cả phim mình thích lẫn phim mình thấy chưa hay.

Với người xem phổ thông, hãy thử so sánh một phim làm lại với bản gốc nước ngoài. Những chỗ khác nhau, như bài hát được thay, mối quan hệ được đổi, câu đùa được viết lại, cho thấy rõ cái gì làm nên chất hài Việt. Tư liệu về phim Việt cũ có thể tìm ở Viện Phim Việt Nam, nơi lưu trữ phim và thường tổ chức các buổi chiếu chuyên đề.