Owarai (お笑い) là cách người Nhật gọi chung giới hài và nghề làm hài, đặc biệt là hài trên truyền hình. Diễn viên hài (geinin) thường đi theo cặp hoặc nhóm, được các công ty quản lý nghệ sĩ đào tạo và đưa lên các chương trình tạp kỹ (variety) chiếm phần lớn giờ phát sóng của truyền hình Nhật. Đặc trưng nhận ra ngay của các chương trình này là chữ chạy trên màn hình nhấn câu đùa, khung hình nhỏ ghi phản ứng của khách mời, và hàng ghế nhiều tầng đầy nghệ sĩ hài cùng bình luận.
Owarai: một ngành công nghiệp
Ở Nhật Bản, làm hài là một ngành có cấu trúc rõ ràng. Phần lớn diễn viên hài thuộc về các công ty quản lý nghệ sĩ lớn. Lâu đời và nổi tiếng nhất là Yoshimoto Kogyo, thành lập năm 1912 ở Osaka, ban đầu kinh doanh các rạp tạp kỹ và về sau trở thành tập đoàn giải trí quản lý rất nhiều nghệ sĩ hài.
Các công ty này không chỉ quản lý mà còn đào tạo. Yoshimoto mở trường đào tạo nghệ sĩ hài NSC từ năm 1982; nhiều công ty khác cũng có trường riêng. Học viên học viết và diễn, lập cặp, rồi bắt đầu diễn ở các nhà hát nhỏ của công ty trước khi có cơ hội lên truyền hình. Con đường từ trường đến màn ảnh có thể mất nhiều năm, và phần lớn không đi hết.
Các hình thức hài chính
| Hình thức | Mô tả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Manzai (漫才) | Hai người đứng trước micro đối đáp nhanh, một người ngớ ngẩn (boke), một người bắt bẻ (tsukkomi) | Lịch sử và kỹ thuật manzai là chủ đề riêng, ở đây chỉ nhắc như một mảnh của owarai |
| Konto (コント) | Tiểu phẩm có bối cảnh, trang phục, nhân vật | Tương đương sketch comedy; là trụ cột của chương trình tạp kỹ |
| Pin geinin (ピン芸人) | Nghệ sĩ hài diễn một mình | Có thể là độc thoại, nhân vật, hài đạo cụ |
| Monomane (ものまね) | Nhại giọng, bắt chước người nổi tiếng | Có cả chương trình thi tài riêng |
| Riakushon (phản ứng) | Nghệ sĩ hài được đặt vào tình huống bất ngờ, khán giả cười vì phản ứng của họ | Phổ biến trong chương trình ngoại cảnh, thử thách |
Cặp đôi boke – tsukkomi không chỉ có trong manzai. Nó thấm vào gần như mọi chương trình tạp kỹ: khi một người nói điều ngớ ngẩn, luôn có người "bắt" lại ngay, và nhịp bắt bẻ ấy là xương sống của hài truyền hình Nhật.
Chương trình tạp kỹ hài: những thành phần quen thuộc
Hàng ghế nhiều tầng (hinadan)
Nhiều chương trình xếp khách mời — phần lớn là nghệ sĩ hài — trên những hàng ghế bậc thang như kệ trưng búp bê ngày lễ bé gái. Người ngồi trên đó xem đoạn phim, nghe chủ đề, rồi thay nhau chen vào bình luận, đùa, bắt bẻ. Kỹ năng "chen đúng lúc" là một tay nghề riêng của nghệ sĩ hài truyền hình Nhật.
Chữ trên màn hình (telop)
Truyền hình Nhật dùng chữ chạy trên màn hình nhiều hơn hẳn nhiều nước. Câu đùa quan trọng được hiện lên bằng chữ to, màu, có khi kèm hiệu ứng âm thanh, để người xem không bỏ lỡ. Đối với người làm hài, điều này thay đổi cả nhịp: người dựng có thể "nhấn" câu chốt bằng chữ, như một người bắt bẻ vô hình.
Khung hình phản ứng (wipe)
Trong lúc chiếu một đoạn phim, góc màn hình có một khung nhỏ ghi gương mặt các khách mời đang xem. Khán giả ở nhà vừa xem đoạn phim vừa xem người khác phản ứng — một hình thức của hài phản ứng.
Chương trình ngoại cảnh và thử thách
Nhiều chương trình đưa nghệ sĩ hài ra ngoài trường quay: đi ăn, đi du lịch, làm nhiệm vụ kỳ quặc. Tiếng cười đến từ phản ứng thật của họ trước tình huống được dàn dựng.
Những chương trình và cuộc thi đáng chú ý
- 8時だョ!全員集合 (Hachiji da yo! Zen'in shūgō): chương trình tạp kỹ của nhóm The Drifters trên kênh TBS từ 1969 đến 1985, phát trực tiếp với những tiểu phẩm có bối cảnh lớn, được nhiều thế hệ khán giả Nhật nhớ tới. Ken Shimura, thành viên nhóm, có bài riêng trong danh mục danh hài thế giới.
- M-1 Grand Prix: cuộc thi manzai tổ chức từ năm 2001, chung kết phát trên truyền hình vào cuối năm. Thắng M-1 có thể thay đổi sự nghiệp của một cặp đôi hài.
- King of Conte: cuộc thi dành cho konto (tiểu phẩm), tổ chức từ năm 2008.
- R-1 Grand Prix: cuộc thi dành cho nghệ sĩ hài diễn một mình.
Các cuộc thi này có vai trò như những "kỳ thi quốc gia" của giới hài: nghệ sĩ dành cả năm để chuẩn bị vài phút trình diễn, và những vòng loại có hàng nghìn cặp tham gia.
Điều gì làm owarai khác hài phương Tây
| Tiêu chí | Owarai truyền hình Nhật | Hài truyền hình phương Tây (khái quát) |
|---|---|---|
| Đơn vị nghệ sĩ | Thường là cặp, nhóm | Thường là cá nhân |
| Nghề nghiệp | Qua công ty quản lý, trường đào tạo | Tự đi diễn câu lạc bộ, tìm người đại diện |
| Vị trí trên truyền hình | Có mặt ở rất nhiều chương trình, cả thông tin, ẩm thực, du lịch | Tập trung ở chương trình hài, talk show |
| Công cụ dựng | Chữ trên màn hình, khung phản ứng, hiệu ứng âm thanh dày | Ít chữ, nhịp dựng tiết chế hơn |
| Cấu trúc câu đùa | Boke – tsukkomi là nền tảng | Đa dạng, nhiều độc thoại |
Hài độc thoại theo kiểu Mỹ tồn tại ở Nhật nhưng không phải dòng chính. Ngược lại, nghệ sĩ hài Nhật thường được kỳ vọng biết dẫn chương trình, bình luận, và tham gia đủ loại chương trình — họ là "người làm truyền hình đa năng" hơn là chỉ người kể chuyện cười.
Những tranh luận
Một số hình thức thử thách và chương trình phản ứng trong lịch sử truyền hình Nhật từng bị phê phán là quá khắc nghiệt với người tham gia. Các đài truyền hình và cơ quan giám sát phát thanh truyền hình của Nhật đã có những thảo luận và điều chỉnh theo thời gian về giới hạn của kiểu hài này. Đây là một phần của cuộc tranh luận chung trong mọi nền hài: cười đến đâu thì vẫn không làm hại ai.
Góc nhìn hôm nay
Ảnh hưởng của owarai lan sang nhiều nước châu Á, trong đó có cách dựng chương trình tạp kỹ với chữ trên màn hình và khung phản ứng mà khán giả Việt Nam cũng đã quen. Với người muốn tìm hiểu:
- Xem các trận chung kết M-1 có phụ đề. Để ý nhịp boke – tsukkomi và cách hai người chia nhau câu đùa.
- Quan sát cách dựng. Đếm số lần chữ xuất hiện trong một phút của chương trình tạp kỹ Nhật và so với chương trình của nước khác.
- Đọc về Yoshimoto. Lịch sử công ty này phản ánh lịch sử giải trí đại chúng Nhật Bản suốt hơn một thế kỷ.
- Thử viết một tiểu phẩm hai người theo cặp boke – tsukkomi. Đây là bài tập tốt cho bất kỳ ai muốn hiểu nhịp đối đáp.
Câu hỏi thường gặp
Owarai là gì?
Owarai là từ tiếng Nhật chỉ chung giới hài và nghề làm hài, nhất là hài trên truyền hình. Nó bao gồm manzai, konto, nghệ sĩ hài diễn một mình, nhại giọng và các chương trình tạp kỹ có nghệ sĩ hài tham gia.
Boke và tsukkomi là gì?
Boke là người nói hoặc làm điều ngớ ngẩn, tsukkomi là người bắt bẻ, chỉnh lại ngay. Cặp vai này là nền tảng của manzai và thấm vào hầu hết chương trình hài truyền hình Nhật.
Konto khác manzai thế nào?
Manzai là hai người đứng trước micro đối đáp, không cần bối cảnh. Konto là tiểu phẩm có bối cảnh, trang phục và nhân vật, tương đương sketch comedy của phương Tây.
M-1 Grand Prix là gì?
M-1 Grand Prix là cuộc thi manzai lớn ở Nhật, tổ chức từ năm 2001, chung kết phát trên truyền hình vào cuối năm. Chiến thắng ở cuộc thi này có thể đưa một cặp đôi hài lên hàng nổi tiếng toàn quốc.
Vì sao chương trình Nhật có nhiều chữ trên màn hình?
Chữ trên màn hình, gọi là telop, được dùng để nhấn câu đùa và giúp người xem không bỏ lỡ chi tiết, kể cả khi xem không bật tiếng. Với hài, chữ còn đóng vai trò như một người bắt bẻ vô hình, đánh dấu câu chốt.
