Một cảnh hài trên phim buồn cười hay không phụ thuộc rất nhiều vào hai việc ngoài kịch bản: đặt máy quay ở đâu và cắt ở khung hình nào. Nguyên tắc chung là cho khán giả thấy đủ để hiểu, giữ hình đủ lâu để phản ứng của nhân vật kịp "nở", và cắt đúng lúc tiếng cười đạt đỉnh chứ không sớm hơn. Một câu đùa hay có thể chết vì cắt sớm nửa giây; một cảnh bình thường có thể thành kinh điển nhờ một cú máy giữ lâu hơn dự tính.
Vì sao phim hài khó hơn hài sân khấu ở khâu nhịp
Trên sân khấu, diễn viên nghe được khán giả. Họ chờ tiếng cười tắt rồi mới nói tiếp, đổi nhịp theo từng đêm. Trên phim, mọi nhịp bị đóng băng khi dựng xong. Người dựng phim phải đoán trước khán giả sẽ cười bao lâu, ở đâu, mà không có khán giả thật trong phòng dựng.
Thêm nữa, khán giả rạp chiếu và khán giả xem ở nhà cười rất khác nhau. Một rạp đông người cười dài hơn, lây nhau, cần khoảng trống lớn hơn sau câu đùa. Một người xem một mình trên điện thoại thì hầu như không cười thành tiếng. Nhịp cảnh hài trên phim là một sự thỏa hiệp giữa các tình huống xem ấy.
Đặt máy: rộng hay cận
Cảnh rộng cho hài hình thể
Có một câu thường được gán cho Charlie Chaplin: cuộc đời là bi kịch khi nhìn cận cảnh, nhưng là hài kịch khi nhìn toàn cảnh. Dù nguồn gốc chính xác của câu nói không dễ xác minh, nó tóm đúng một nguyên tắc dựng hình: hài hình thể cần khung hình rộng. Khi khán giả thấy toàn thân diễn viên và cả môi trường xung quanh, họ hiểu được nguyên nhân và hậu quả của cú ngã cùng lúc. Cắt cận vào gương mặt đau đớn sẽ khiến khán giả đồng cảm thay vì cười.
Cận cảnh cho phản ứng
Ngược lại, khi tiếng cười nằm ở phản ứng, như cái nhìn sững sờ, cái nhếch mép, ánh mắt liếc ra phía máy, thì cận cảnh là công cụ mạnh nhất. Nhiều phim hài truyền hình kiểu giả tài liệu dùng cận cảnh gương mặt nhân vật nhìn thẳng vào ống kính như một cú chốt không lời.
Giữ mọi thứ trong một khung
Nếu miếng hài nằm ở quan hệ giữa hai vật hay hai người, như một người đang nói nghiêm túc trong khi phía sau có chuyện xảy ra, thì cả hai phải cùng nằm trong khung hình. Cắt qua lại giữa hai cảnh sẽ làm mất sự đồng thời, và sự đồng thời chính là cái buồn cười.
Dựng phim: cắt ở đâu
Đừng cắt trước khi phản ứng kịp đến
Lỗi hay gặp nhất của người dựng mới vào nghề là cắt ngay sau câu chốt. Nhưng tiếng cười trong phim thường không nằm ở câu chốt, mà ở khoảnh khắc ngay sau đó, khi nhân vật kia phản ứng. Giữ hình thêm một nhịp để thấy phản ứng thường làm miếng hài mạnh lên gấp đôi.
Chừa khoảng trống cho tiếng cười
Nếu dựng hai câu đùa sát nhau, ở rạp chiếu tiếng cười của câu đầu sẽ đè lên câu thứ hai và khán giả không nghe được. Các nhà làm phim hài vì thế hay chiếu thử cho khán giả xem trước (test screening) để đo chỗ nào cười dài, rồi nới khoảng trống ở đó. Trong lúc nới, phần hình thường được lấp bằng phản ứng im lặng của nhân vật hay một hành động nhỏ không có thoại.
Cú cắt làm câu chốt
Một kỹ thuật kinh điển là dùng chính cú cắt làm câu chốt. Nhân vật tuyên bố chắc nịch "Tôi sẽ không bao giờ làm việc đó", và cảnh tiếp theo cho thấy họ đang làm đúng việc đó. Cú cắt thay cho lời thoại, và khoảng trống giữa hai cảnh là nơi khán giả tự hiểu. Kỹ thuật này hiệu quả vì để khán giả "góp phần" vào câu đùa.
Một số kỹ thuật hình ảnh hay dùng
| Kỹ thuật | Cách làm | Hiệu quả hài |
|---|---|---|
| Hé lộ bằng chuyển động máy | Máy lia hoặc lùi ra để lộ thứ trước đó nằm ngoài khung hình | Bất ngờ có kiểm soát, như một cú lật trong câu đùa |
| Không gian ngoài khung | Nhân vật bước ra khỏi khung, nghe tiếng động, rồi bước vào với hậu quả | Khán giả tưởng tượng, thường buồn cười hơn cho thấy trực tiếp |
| Miếng hài hậu cảnh | Chuyện nhỏ xảy ra phía sau trong khi tiền cảnh nghiêm túc | Tạo nhiều lớp, khuyến khích xem lại |
| Dựng nhanh dồn dập | Chuỗi cận cảnh ngắn của một hành động bình thường | Nhại phong cách phim hành động, biến việc vặt thành sự kiện |
| Khung đối xứng | Bố cục cân bằng, máy đứng yên, nhân vật như búp bê trong hộp | Hài khô, lạnh, nhấn vào sự cứng nhắc của thế giới nhân vật |
| Lặp lại hình ảnh | Một góc máy hay một hình ảnh quay lại nhiều lần với biến thể | Khán giả nhận ra mô thức và chờ lần phá vỡ |
Đạo diễn người Anh Edgar Wright, với Shaun of the Dead (2004) và Hot Fuzz (2007), nổi tiếng với kiểu dựng nhanh dồn dập và các cú chuyển cảnh khớp hình, biến những việc vặt như pha cà phê hay ra khỏi nhà thành chuỗi hình ảnh gây cười. Wes Anderson lại dùng khung đối xứng và chuyển động máy chính xác như đồ chơi lên dây cót để tạo lối hài khô và tỉnh. Hai phong cách gần như đối lập nhưng cùng một nguyên tắc: hình ảnh tự kể câu đùa, không cần thoại giải thích.
Diễn trước ống kính: ứng tác và nhiều đúp quay
Từ khoảng những năm 2000, nhiều phim hài Mỹ dùng phương pháp quay nhiều đúp với các biến thể lời thoại. Diễn viên được phép ứng tác, đạo diễn đứng sau máy gợi ý những câu thay thế, và mỗi cảnh có hàng chục phương án. Việc chọn câu nào buồn cười nhất được dời sang phòng dựng. Cách làm này cho ra những khoảnh khắc tự nhiên khó viết trước, nhưng cũng đòi hỏi quay rất nhiều tư liệu và làm việc dựng lâu hơn.
Ngược lại, có những đạo diễn hài kiểm soát từng chữ và từng khung hình từ trước khi quay, vẽ bảng phân cảnh chi tiết cho mọi miếng hài hình ảnh. Không có cách nào đúng tuyệt đối. Ứng tác hợp với hài dựa trên nhân vật và lời thoại; kịch bản chặt hợp với hài hình ảnh cần độ chính xác cao.
Âm thanh và nhạc: nửa kia của nhịp
- Im lặng: một khoảnh khắc không nhạc, không tiếng động, chỉ còn gương mặt nhân vật, thường buồn cười hơn mọi hiệu ứng.
- Tiếng động phóng đại: tiếng va chạm to hơn đời thật làm cú ngã trở nên hoạt hình, an toàn để cười.
- Nhạc nghiêm trang đặt lên chuyện vặt: nhạc anh hùng ca cho cảnh ai đó cố mở nắp lọ dưa.
- Nhạc dừng đột ngột: tạo khoảng hẫng đúng lúc nhân vật nhận ra sai lầm.
Người làm phim hài kỳ cựu thường khuyên: đừng dùng nhạc để báo cho khán giả biết "chỗ này buồn cười". Nhạc vui nhộn chèn vào mọi cảnh hài sẽ làm khán giả mệt và tiếng cười loãng đi.
Góc nhìn hôm nay: tự tập với một cảnh hài
Với người làm video ngắn hay sinh viên điện ảnh, một bài tập đơn giản: viết một cảnh hài không lời dài khoảng ba mươi giây, quay ba phiên bản. Bản một quay toàn cảnh, không cắt. Bản hai cắt nhiều cận cảnh. Bản ba dùng một cú hé lộ bằng chuyển động máy. Cho vài người xem cả ba và để ý họ cười ở bản nào, chỗ nào.
Ví dụ tự viết: một người đàn ông trong bếp cố đập một quả trứng thật gọn bằng một tay như đầu bếp trên ti vi. Toàn cảnh cho thấy cả quá trình và cái bếp bừa bộn dần. Bản cận cảnh tập trung vào gương mặt quyết tâm và bàn tay. Bản hé lộ bắt đầu bằng cận cảnh quả trứng được đập hoàn hảo vào bát, rồi máy lùi ra cho thấy trên sàn là cả chục vỏ trứng vỡ của những lần thử trước. So ba bản sẽ thấy rõ cùng một ý tưởng, cách đặt máy và dựng quyết định tiếng cười.
Muốn tìm hiểu thêm, các bài phân tích dựng phim hài trên kênh của các trường điện ảnh và tạp chí điện ảnh, cùng hồi ký của các đạo diễn hài, là nguồn học tốt. Cách học hiệu quả nhất vẫn là xem lại một cảnh hài mình thích, tắt tiếng, đếm số cú cắt và để ý xem máy đặt ở đâu khi mình bật cười.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cảnh hài hình thể thường quay toàn cảnh?
Toàn cảnh cho khán giả thấy cả cơ thể nhân vật và môi trường xung quanh, nên họ hiểu nguyên nhân và hậu quả của cú ngã cùng lúc. Cận cảnh gương mặt đau đớn dễ khiến khán giả đồng cảm thay vì cười.
Test screening trong phim hài để làm gì?
Test screening là buổi chiếu thử cho khán giả trước khi phát hành. Với phim hài, đây là cách đo chỗ nào khán giả cười, cười bao lâu, để người dựng nới khoảng trống hoặc cắt bớt những miếng hài không hiệu quả.
Cắt cảnh hài sai lúc sẽ thế nào?
Cắt quá sớm khiến khán giả không kịp thấy phản ứng của nhân vật, miếng hài mất một nửa sức mạnh. Cắt quá muộn làm nhịp chùng xuống, tiếng cười tắt trước khi cảnh kết thúc.
Phim hài có nên dùng nhiều nhạc vui nhộn không?
Không nên lạm dụng. Nhạc vui nhộn chèn vào mọi cảnh như báo trước "chỗ này buồn cười" sẽ làm khán giả mệt. Im lặng, tiếng động phóng đại hay nhạc nghiêm trang đặt lên chuyện vặt thường hiệu quả hơn.
Ứng tác trong phim hài có ưu và nhược gì?
Ứng tác giúp có những khoảnh khắc tự nhiên, bất ngờ mà kịch bản khó viết trước. Nhược điểm là phải quay rất nhiều đúp và mất nhiều thời gian dựng để chọn ra phương án tốt nhất.
