Nhà hát kịch nhà nước và lớp diễn viên hài miền Bắc trưởng thành ra sao

Phần lớn diễn viên hài miền Bắc được khán giả cả nước biết đến đều trưởng thành trong các nhà hát công lập — Nhà hát Kịch Việt Nam, Nhà hát Kịch Hà Nội, Nhà hát Tuổi Trẻ, các nhà hát chèo — rồi bước ra truyền hình, phát thanh. Họ được đào tạo bài bản ở trường sân khấu, diễn cả chính kịch lẫn hài, và tích luỹ thành tích qua các kỳ hội diễn. Con đường này khác hẳn lối hài sân khấu tư nhân phía Nam, và giải thích vì sao nhiều nghệ sĩ hài phía Bắc có danh hiệu NSND, NSƯT.

Mô hình nhà hát công lập

Nhà hát công lập là đơn vị nghệ thuật của nhà nước, có biên chế diễn viên, đạo diễn, hoạ sĩ, nhạc công. Diễn viên được tuyển chủ yếu từ trường sân khấu, sau đó gắn bó nhiều năm, có người cả đời, với một nhà hát.

Đặc điểm của mô hình này với nghề hài:

• Không có "đoàn hài" riêng. Diễn viên được phân vai theo vở; người có duyên hài sẽ dần được giao nhiều vai hài, nhưng vẫn phải diễn chính kịch.
• Vở diễn có kịch bản, đạo diễn. Tiếng cười nằm trong cấu trúc một vở dài, khác với tiết mục tạp kỹ ngắn.
• Hội diễn là thước đo. Huy chương tại hội diễn, liên hoan sân khấu chuyên nghiệp là thành tích chính thức, sau này là căn cứ xét danh hiệu.
• Diễn phục vụ. Các đoàn đi lưu diễn nhiều địa phương, đến cả vùng xa, đưa tiếng cười tới những khán giả ít có dịp vào nhà hát.

Đào tạo: từ trường sân khấu đến sàn diễn

Lớp diễn viên đầu tiên của sân khấu kịch nói miền Bắc sau năm 1954 được đào tạo ở các khoá đầu của trường sân khấu trung ương — tiền thân của Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội ngày nay. Chương trình học dạy diễn xuất nói chung, không có chuyên ngành "diễn hài". Cái duyên hài được phát hiện trong quá trình học và diễn, rồi được đạo diễn khai thác.

Lối đào tạo này để lại dấu ấn rõ: diễn viên hài phía Bắc thường mạnh ở xây dựng nhân vật và diễn theo kịch bản, tiếng cười đến từ tính cách và tình huống hơn là từ ứng tác.

Văn Hiệp: một sự nghiệp tiêu biểu

Nghệ sĩ Văn Hiệp (mất ngày 9/4/2013, thọ 71 tuổi) là ví dụ rõ về con đường của diễn viên hài nhà hát. Theo báo Tuổi Trẻ, ông học khoá 1 của trường sân khấu trung ương rồi về Nhà hát Kịch Việt Nam. Sự nghiệp của ông trải qua đủ các "sân khấu" mà một diễn viên phía Bắc có thể có:

Một người diễn được cả vai chính kịch lẫn vai hài dân gian, rồi làm bạn với trẻ em qua sóng phát thanh suốt gần hai mươi năm — đó là hình mẫu diễn viên hài nhà hát: đa dạng, bền bỉ, gắn với nhiều thế hệ khán giả.

Khi truyền hình mở cửa cho hài

Từ thập niên 1990, truyền hình trở thành nơi diễn viên nhà hát được cả nước biết mặt. Các chương trình giải trí cuối tuần của Đài Truyền hình Việt Nam cần tiểu phẩm ngắn, và nguồn diễn viên dồi dào nhất chính là các nhà hát ở Hà Nội. Tiểu phẩm truyền hình thời này mang đặc điểm của sân khấu kịch: có cốt truyện, có nhân vật, thường chạm vào những chuyện thường ngày ở cơ quan, ở xóm, trong gia đình.

Đầu những năm 2000, các chương trình hài cuối tuần và hài Tết trên VTV đưa một lớp diễn viên trẻ hơn lên đỉnh cao danh tiếng; lịch sử của chính các chương trình ấy là chủ đề riêng của sân khấu hài Việt. Điều đáng nói ở đây là: phần lớn gương mặt trong đó vẫn là diễn viên của các nhà hát công lập, ban ngày tập vở, buổi tối ghi hình.

Lớp diễn viên hài trưởng thành từ nhà hát

Hai trường hợp được ghi nhận rõ bằng danh hiệu nhà nước:

• Công Lý: gắn bó với Nhà hát Kịch Hà Nội, được phong NSƯT năm 2011 và NSND năm 2019; từ năm 2020 giữ chức Phó Giám đốc nhà hát và theo báo chí đã thôi giữ chức từ tháng 4/2025.
• Xuân Bắc: diễn viên sân khấu kịch, nổi tiếng qua các chương trình hài truyền hình, được phong NSND năm 2023.

Cả hai đều cho thấy một quy luật: tiếng tăm hài đến từ truyền hình, nhưng danh hiệu đến từ quá trình làm việc ở nhà hát và thành tích hội diễn.

So sánh với sân khấu hài phía Nam

Ranh giới không tuyệt đối: nhiều diễn viên nhà hát diễn sự kiện, đóng phim; nhiều nghệ sĩ phía Nam cũng thuộc nhà hát công lập và có danh hiệu. Bảng chỉ nêu xu hướng chung.

Hài trong vở kịch dài: tiếng cười phục vụ câu chuyện

Một điểm ít được nhắc khi nói về diễn viên hài nhà hát là họ phải giữ tiếng cười trong khuôn khổ một câu chuyện. Trong một vở kịch hai tiếng, vai hài có thể chỉ xuất hiện vài cảnh, nhưng phải gánh việc giải toả căng thẳng, làm rõ tính cách các nhân vật khác, và không được "cướp" mất vở.

Đạo diễn sân khấu kịch thường dặn diễn viên hài một điều: đừng chơi miếng cho riêng mình. Một tràng cười kéo dài quá lâu có thể làm vỡ không khí của cảnh sau, nhất là khi cảnh sau là cảnh buồn. Biết dừng đúng lúc, biết nhường sân khấu cho bạn diễn là kỹ năng phân biệt diễn viên hài nhà hát với người diễn tạp kỹ.

Chính kỷ luật ấy lại là lợi thế khi bước ra truyền hình. Tiểu phẩm truyền hình ngắn, nhiều nhân vật, cần mỗi người làm đúng phần việc của mình — đúng thứ diễn viên nhà hát đã quen sau nhiều năm diễn vở.

Góc nhìn hôm nay

Các nhà hát công lập vẫn là lò đào tạo quan trọng, dù diễn viên trẻ giờ có thêm nhiều con đường: truyền hình thi tài, phim chiếu rạp, mạng xã hội. Thách thức của nhà hát là giữ chân người có duyên hài khi thu nhập từ sự kiện và mạng cao hơn nhiều so với lương biên chế.

Người muốn xem diễn viên hài nhà hát "ở môi trường gốc" có thể đến các suất diễn thường kỳ của Nhà hát Kịch Việt Nam, Nhà hát Kịch Hà Nội, Nhà hát Tuổi Trẻ ở Hà Nội; lịch diễn thường được đăng trên trang của nhà hát. Xem một vở hài trọn vẹn trong nhà hát cho cảm giác khác hẳn một tiểu phẩm cắt ra trên mạng: thấy rõ nhịp cả vở, và thấy diễn viên giữ tiếng cười của cả khán phòng ra sao.