Nghệ sĩ hài Việt đóng phim điện ảnh từ rất sớm — Sài Gòn trước 1975 đã có những phim như Tứ quái Sài Gòn quy tụ các danh hài sân khấu — và từ những năm 2010, nhiều phim chiếu rạp ăn khách đều có diễn viên xuất thân từ sân khấu hài. Nhưng đi từ sân khấu sang màn ảnh không đơn giản là "diễn trước máy quay": không có khán giả cười tại chỗ, nhịp do người dựng quyết định, và cận cảnh phóng to mọi cái thừa. Người chuyển thành công thường là người biết tiết chế miếng hài sân khấu và chịu nhận cả vai có chiều sâu.
Ba chặng của nghệ sĩ hài trên màn ảnh Việt
| Chặng | Đặc điểm | Ví dụ đã được ghi nhận |
|---|---|---|
| Sài Gòn trước 1975 | Hãng phim tư nhân mời danh hài đại nhạc hội, cải lương đóng phim hài, thường nhiều ngôi sao | Tứ quái Sài Gòn (La Thoại Tân, Tùng Lâm, Khả Năng, Thanh Việt); Năm vua hề về làng (1974, ra rạp 2/1975) |
| Thời phim video | Phim sản xuất nhanh, phát hành qua băng đĩa, nhiều nghệ sĩ hài sân khấu tham gia | Dòng phim này nhiều, tư liệu rời rạc |
| Phim chiếu rạp tư nhân (từ cuối thập niên 2000) | Rạp chiếu hiện đại mở rộng, hài là thể loại ăn khách; nghệ sĩ hài đóng chính, có người làm đạo diễn, sản xuất | Để Mai tính (2010) và Long ruồi (2011) của đạo diễn Charlie Nguyễn với Thái Hòa; Bố già (2021) với Trấn Thành đóng chính và đồng đạo diễn |
Lịch sử các dòng phim hài Việt và chuyện phòng vé là chủ đề riêng; ở đây chỉ bàn về chính người nghệ sĩ hài khi bước lên màn ảnh.
Sân khấu và màn ảnh khác nhau ở đâu
| Yếu tố | Trên sân khấu | Trước máy quay |
|---|---|---|
| Phản hồi | Tiếng cười khán giả ngay lập tức, điều chỉnh được | Không ai cười; trường quay im lặng để thu tiếng |
| Nhịp | Diễn viên nắm nhịp, chờ tiếng cười | Người dựng nắm nhịp; khoảng chờ bị cắt hoặc giữ tuỳ ý đạo diễn |
| Cỡ diễn | Phải lớn để hàng ghế cuối thấy | Cận cảnh phóng to; diễn quá tay trông giả |
| Thứ tự | Diễn từ đầu tới cuối | Quay không theo thứ tự, nhiều lần một cảnh |
| Ứng tác | Thoải mái theo không khí đêm diễn | Có thể, nhưng phải khớp nối cảnh, khớp diễn viên khác |
Điều khó nhất với người quen sân khấu là diễn trong im lặng. Một câu đùa trên sân khấu được tiếng cười xác nhận ngay; trên phim trường, diễn viên phải tin vào câu đùa mà không có ai cười, rồi chờ nhiều tháng mới biết khán giả rạp phản ứng ra sao.
Những gì nghệ sĩ hài mang theo lên màn ảnh
- Cảm giác nhịp. Dù người dựng nắm nhịp cuối cùng, diễn viên có cảm giác nhịp tốt cho người dựng "nguyên liệu" đúng chỗ.
- Nhân vật quen. Khán giả đến rạp vì đã yêu nhân vật sân khấu, truyền hình của họ. Đây là lợi thế bán vé lớn.
- Khả năng ứng tác. Nhiều đạo diễn để diễn viên hài thêm thắt trong khuôn khổ, giữ lại những câu bật ra hay nhất.
- Hài hình thể. Ngã, va, phản ứng chậm một nhịp — những thứ máy quay ghi rất rõ.
Những cái bẫy khi chuyển nghề
Bê nguyên miếng sân khấu
Miếng hài ăn khách ở sân khấu, truyền hình nhiều khi thành nhạt trên phim: phim cần câu chuyện, còn miếng hài sân khấu thường đứng một mình. Phim nối nhiều miếng hài rời rạc dễ bị khán giả chê là "tiểu phẩm kéo dài".
Bị đóng khung
Thành công với một kiểu nhân vật dễ dẫn tới chỉ được mời đúng kiểu đó. Nhiều nghệ sĩ hài phải chủ động nhận vai khác hẳn để thoát khỏi khuôn.
Diễn quá cỡ
Cỡ diễn sân khấu đặt vào cận cảnh làm nhân vật như biếm hoạ. Diễn viên hài giỏi trên phim thường "thu nhỏ" lại, để camera tự làm việc.
Khi diễn viên hài nhận vai có chiều sâu
Một quy luật quen thuộc của điện ảnh thế giới cũng đúng ở Việt Nam: nghệ sĩ hài thường diễn vai bi rất tốt. Lý do nằm ở kỹ năng: người làm hài phải quan sát con người kỹ, hiểu cái đáng thương nằm sát cái đáng cười. Trường hợp Thái Hòa là ví dụ: trong Long ruồi, báo chí ghi nhận anh đóng hai vai tương phản — một ông trùm lạnh lùng và một chàng trai quê chất phác. Còn Bố già được nhắc nhiều vì pha trộn tiếng cười với những lớp tâm lý gia đình nặng nề.
Đây là bước chuyển quan trọng: từ người gây cười sang diễn viên đầy đủ, để tiếng cười trở thành một trong nhiều công cụ chứ không phải công cụ duy nhất.
Nghệ sĩ hài sau máy quay
Từ những năm 2010, ngày càng nhiều nghệ sĩ hài không chỉ đóng mà còn làm đạo diễn, biên kịch, nhà sản xuất. Họ hiểu khán giả của mình, biết miếng nào ăn khách, và dùng tên tuổi để huy động vốn. Thách thức đi kèm là gánh nặng tài chính và trách nhiệm với cả ê-kíp — những việc khác hẳn đứng trên sân khấu.
Một ngày trên phim trường hài
Khán giả thấy một cảnh hài hai phút trên màn ảnh, ít ai nghĩ nó có thể mất cả buổi để quay. Cùng một câu thoại được nói nhiều lần: cảnh toàn, cảnh trung, cận mặt người nói, cận mặt người nghe. Diễn viên hài phải giữ được độ tươi của câu đùa ở lần quay thứ mười như lần đầu, trong khi cả ê-kíp đã nghe nó đến thuộc.
Nhiều đạo diễn phim hài để máy quay chạy thêm vài giây sau khi diễn viên nói xong, phòng khi có một phản ứng bật ra tự nhiên. Cũng có khi họ quay một bản đúng kịch bản và một bản cho diễn viên tự do thêm thắt, rồi chọn trong phòng dựng. Với nghệ sĩ hài quen ứng tác, đây là khoảng trời quen thuộc; với người quen diễn theo vở, đây lại là thử thách.
Phản ứng của bạn diễn cũng quan trọng không kém câu chốt. Một cú nhìn ngỡ ngàng, một cái nhíu mày ở cận cảnh đôi khi gây cười hơn chính câu nói — và người dựng phim biết điều đó rõ hơn ai hết.
Góc nhìn hôm nay
Ranh giới giữa nghệ sĩ hài sân khấu, truyền hình, mạng và điện ảnh ngày càng mờ. Một người có thể sáng diễn sự kiện, chiều quay phim, tối quay video ngắn. Điều phân biệt người bền nghề vẫn là thứ cũ: hiểu mình đang diễn cho phương tiện nào và điều chỉnh cho đúng.
Người muốn học có thể làm một bài tập đơn giản: chọn một nghệ sĩ hài mình thích, xem họ ở một tiểu phẩm sân khấu rồi xem họ trong một bộ phim chiếu rạp. So sánh cỡ diễn, cách họ chờ (hay không chờ) tiếng cười, cách họ dùng nét mặt khi máy quay cận. Sự khác biệt sẽ dạy nhiều hơn mọi lý thuyết. Phim Việt cũ có thể tìm ở Viện Phim Việt Nam qua các đợt chiếu và triển lãm tư liệu.
Câu hỏi thường gặp
Phim hài nào trước 1975 có nhiều danh hài tham gia?
Tứ quái Sài Gòn có sự tham gia của La Thoại Tân, Tùng Lâm, Khả Năng và Thanh Việt. Năm vua hề về làng (1974, ra rạp tháng 2/1975) gồm năm truyện do năm đạo diễn thực hiện, cũng quy tụ nhiều ngôi sao.
Vì sao diễn hài trên phim khó hơn trên sân khấu?
Trên phim không có khán giả cười tại chỗ, nhịp do người dựng quyết định và cận cảnh làm lộ mọi động tác thừa. Diễn viên phải tiết chế cỡ diễn và tin vào câu đùa mà không có phản hồi ngay.
Thái Hòa nổi tiếng với phim nào?
Thái Hòa được biết đến rộng rãi qua Để Mai tính (2010), trong vai Hội, và Long ruồi (2011), nơi anh đóng hai vai tương phản. Cả hai phim do Charlie Nguyễn đạo diễn.
Nghệ sĩ hài có diễn được vai bi không?
Có, và nhiều người diễn rất tốt. Người làm hài phải quan sát con người kỹ, hiểu cái đáng thương nằm sát cái đáng cười, nên khi được giao vai có chiều sâu thường gây bất ngờ.