Mockumentary là thể loại hài giả làm phim tài liệu: máy quay cầm tay rung nhẹ, nhân vật ngồi trả lời phỏng vấn, liếc nhìn ống kính, như thể có một đoàn làm phim thật đang ghi lại đời sống của họ. Tiếng cười đến từ khoảng cách giữa điều nhân vật nói với máy quay và điều máy quay bắt gặp họ làm. Thể loại này nổi lên với phim This Is Spinal Tap (1984) và trở thành dòng chính của sitcom truyền hình từ đầu những năm 2000 với The Office.
Mockumentary là gì
Từ mockumentary ghép từ mock (nhại, giả) và documentary (phim tài liệu). Nó mượn toàn bộ ngôn ngữ hình ảnh của phim tài liệu để kể một câu chuyện hư cấu, và hầu như luôn với mục đích gây cười.
Điểm mấu chốt: khán giả biết đây là hư cấu. Mockumentary không nhằm đánh lừa. Những trò đánh lừa bằng tin giả hay phóng sự giả, như các tin đùa ngày Cá tháng Tư trên truyền hình, là một chủ đề khác. Mockumentary chơi với hình thức, không chơi với lòng tin của khán giả.
Các công cụ hình ảnh của mockumentary
| Công cụ | Mô tả | Tác dụng hài |
|---|---|---|
| Phỏng vấn riêng (talking head) | Nhân vật ngồi một mình, nói thẳng với máy quay | Nhân vật tự lộ điểm yếu, hoặc nói ngược với điều vừa xảy ra |
| Liếc ống kính | Nhân vật quay sang nhìn máy quay sau một sự việc vô lý | Chia sẻ sự bối rối với khán giả, như một double take hiện đại |
| Máy quay cầm tay | Hình rung, phóng to thu nhỏ vội | Tạo cảm giác "bắt gặp" khoảnh khắc thật |
| Bắt gặp qua cửa kính, khe cửa | Máy quay ghi từ xa, như lén nhìn | Khán giả thấy điều nhân vật muốn giấu |
| Cắt sang phỏng vấn | Ngay sau một câu nói, cắt sang cảnh chứng minh điều ngược lại | Mâu thuẫn giữa lời và việc là cú chốt |
Những tác phẩm định hình thể loại
This Is Spinal Tap (1984)
Bộ phim do Rob Reiner đạo diễn giả làm phim tài liệu về một ban nhạc rock Anh đang trên đường lưu diễn đầy rắc rối. Phần lớn thoại được ứng tác dựa trên dàn ý. Phim trở thành tác phẩm được trích dẫn rất nhiều, và chi tiết bộ khuếch đại âm thanh có nút vặn lên tới số 11 đi vào ngôn ngữ đời thường của người nói tiếng Anh. Phim nằm trong danh sách được Thư viện Quốc hội Mỹ chọn lưu giữ trong Cơ quan Lưu trữ Phim Quốc gia.
Phim của Christopher Guest
Christopher Guest, một trong những diễn viên của Spinal Tap, tiếp tục phát triển lối mockumentary ứng tác với một nhóm diễn viên quen thuộc qua các phim như Waiting for Guffman (1996), Best in Show (2000) về một cuộc thi chó cảnh, và A Mighty Wind (2003). Cách làm của ông: viết dàn ý chi tiết, để diễn viên tự ứng tác thoại, quay rất nhiều rồi tìm câu chuyện ở phòng dựng.
The Office (BBC, 2001–2003)
Sitcom của Ricky Gervais và Stephen Merchant đưa mockumentary vào truyền hình theo cách có ảnh hưởng lớn. Bối cảnh là văn phòng một công ty giấy bình thường ở Anh, và nguồn cười chính là sự ngượng ngập: một người quản lý tưởng mình hài hước, được yêu mến, trong khi máy quay ghi lại điều ngược lại. Bản Anh chỉ có hai mùa ngắn và một phần kết đặc biệt.
Những bản làm lại và hậu duệ
The Office được làm lại ở nhiều nước, nổi tiếng nhất là bản Mỹ (NBC, 2005–2013) kéo dài chín mùa. Sau đó, phong cách giả tài liệu xuất hiện trong nhiều sitcom Mỹ như Parks and Recreation và Modern Family (2009–2020). Ở New Zealand, bộ phim What We Do in the Shadows (2014) của Jemaine Clement và Taika Waititi áp dụng mockumentary cho một nhóm ma cà rồng ở chung nhà, rồi được làm thành loạt truyền hình.
Vì sao mockumentary buồn cười
Khoảng cách giữa hình ảnh tự thân và sự thật
Phim tài liệu thật cho người ta cơ hội trình bày bản thân. Mockumentary khai thác chính điều đó: nhân vật cố gắng thể hiện mình tốt đẹp trước máy quay, và máy quay bắt gặp họ khi không cố gắng. Khán giả cười vì nhận ra sự tự lừa dối rất con người.
Cái ngượng (cringe)
Nhiều mockumentary truyền hình dựa vào cảm giác ngượng thay cho nhân vật — người xem vừa cười vừa muốn lấy tay che mắt. Đây là kiểu hài cần nhịp chậm, khoảng lặng dài và không có tiếng cười thu sẵn chen vào.
Sự chân thực tạo ra bất ngờ
Vì hình thức trông thật, những điều vô lý trở nên buồn cười hơn. Một nhóm ma cà rồng cãi nhau về việc rửa bát được kể bằng giọng phim tài liệu nghiêm túc — cú lệch ấy là cái hài.
Nhịp dựng thay cho tiếng cười
Mockumentary hầu như không dùng tiếng cười thu sẵn, vì nó phá ảo giác phim tài liệu. Thay vào đó, người dựng tạo nhịp: giữ một cảnh lâu hơn bình thường để sự ngượng ngập ngấm vào, hoặc cắt phắt sang một cảnh phỏng vấn để làm cú chốt. Khán giả học được "đọc" những cú cắt này như đọc câu chốt.
Những câu hỏi nghề mà mockumentary đặt ra
- Ai đang quay, và vì sao? Một số chương trình giải thích rõ đoàn làm phim là ai, số khác bỏ ngỏ. Người viết cần quyết định để nhân vật phản ứng với máy quay nhất quán.
- Nhân vật biết máy quay đến mức nào? Nhân vật lúc nào cũng diễn cho máy quay thì mệt; quên hẳn máy quay thì mất chất tài liệu.
- Ứng tác hay viết kỹ? Các phim của Christopher Guest dựa nhiều vào ứng tác; nhiều sitcom truyền hình thì viết kịch bản đầy đủ rồi để chỗ cho diễn viên thêm thắt.
- Bao nhiêu phỏng vấn là đủ? Lạm dụng cảnh nhân vật giải thích với máy quay khiến câu chuyện bị kể thay vì được thấy.
Góc nhìn hôm nay
Ngôn ngữ mockumentary nay đã quen thuộc đến mức khán giả trẻ lớn lên với nó như một cách kể chuyện bình thường. Trên mạng, nhiều video ngắn dùng lối phỏng vấn giả, máy quay cầm tay, liếc nhìn ống kính để kể chuyện văn phòng, gia đình, trường học. Với người muốn thử:
- Chọn một môi trường quen thuộc: lớp học, cửa hàng, nhóm bạn chung nhà. Mockumentary sống nhờ những chi tiết đời thường chính xác.
- Tạo một nhân vật tự đánh giá sai về mình. Đây là động cơ cổ điển của thể loại.
- Viết cặp câu "lời – việc". Một câu nhân vật nói với máy quay, một cảnh chứng minh điều ngược lại.
- Quay rồi dựng. Phần lớn cái hay của mockumentary được tìm ra ở phòng dựng.
Xem lại This Is Spinal Tap và hai mùa The Office bản Anh là cách nhanh nhất để hiểu thể loại từ gốc.
Câu hỏi thường gặp
Mockumentary là gì?
Mockumentary là thể loại hài giả làm phim tài liệu, dùng máy quay cầm tay, phỏng vấn riêng và cái liếc nhìn ống kính để kể một câu chuyện hư cấu. Khán giả biết đó là hư cấu; tiếng cười đến từ khoảng cách giữa lời nhân vật và việc họ làm.
Phim mockumentary đầu tiên nổi tiếng là phim nào?
This Is Spinal Tap (1984) của đạo diễn Rob Reiner thường được coi là phim định hình thể loại, dù trước đó đã có những tác phẩm dùng hình thức giả tài liệu. Phim kể về một ban nhạc rock Anh đi lưu diễn, phần lớn thoại được ứng tác.
The Office có phải là mockumentary không?
Có. The Office bản Anh (BBC, 2001–2003) của Ricky Gervais và Stephen Merchant là sitcom giả tài liệu có ảnh hưởng lớn. Bản Mỹ (NBC, 2005–2013) và nhiều bản làm lại khác giữ nguyên hình thức này.
Vì sao nhân vật trong mockumentary hay nhìn vào ống kính?
Vì trong thế giới của phim có một đoàn làm phim đang ghi hình. Cái liếc nhìn ống kính sau một sự việc vô lý là cách nhân vật chia sẻ sự bối rối với khán giả, giống một double take hiện đại.
Mockumentary khác phim tài liệu giả để lừa người xem thế nào?
Mockumentary không nhằm đánh lừa; khán giả biết đó là hư cấu và cười vì hình thức bị nhại. Phóng sự giả hay tin đùa nhằm khiến người xem tin là thật, dù chỉ trong chốc lát, là một chủ đề khác.
