Mở đầu bài nói bằng tiếng cười hiệu quả khi câu đùa ngắn, gắn với chính hoàn cảnh hôm đó (khán giả, địa điểm, người giới thiệu mình) và dẫn thẳng vào nội dung chính. Nó không nên dùng khi chủ đề nghiêm trọng hoặc đau buồn, khi khán giả đang căng thẳng vì tin xấu, hoặc khi người nói chưa nắm được không khí phòng. Câu chuyện cười kể sẵn lấy từ mạng là lựa chọn rủi ro nhất: khán giả có thể đã nghe, và nó hiếm khi liên quan tới điều mình định nói.
Vì sao người ta muốn mở đầu bằng tiếng cười
Những giây đầu tiên của một bài nói là lúc khán giả quyết định có nghe tiếp hay không. Một tràng cười sớm làm được ba việc: phá vỡ sự xa cách giữa người đứng trên và người ngồi dưới, giải toả bớt hồi hộp cho chính người nói, và báo cho khán giả biết rằng phần tiếp theo sẽ không khô khan.
Các danh hài độc thoại hiểu điều này rõ hơn ai hết. Trong nghề hài, người ta hay nói một danh hài có rất ít thời gian để khán giả quyết định có tin mình hay không. Vì thế họ hay mở màn bằng một quan sát về chính khoảnh khắc đó — khán phòng, thành phố, người giới thiệu — thay vì vào ngay tiết mục đã chuẩn bị. Người nói trước công chúng có thể học đúng điều này. (Các kỹ năng chuẩn bị bài phát biểu và thuyết trình nói chung đã có ở wiki khác trong hệ; bài này chỉ bàn về việc dùng tiếng cười.)
Bốn kiểu mở đầu có tiếng cười
| Kiểu | Cách làm | Độ an toàn |
|---|---|---|
| Quan sát tại chỗ | Nhận xét vui về điều mọi người cùng thấy: phòng quá lạnh, micro rè, mình là người nói sau bữa trưa | Cao — khán giả chứng kiến nên cười dễ |
| Tự trào | Một câu nhẹ về sự hồi hộp, về lý do mình được mời | Cao — miễn không tự hạ thấp chuyên môn |
| Chuyện thật ngắn | Kể một chuyện nhỏ có thật, có chi tiết bất ngờ, liên quan tới chủ đề | Trung bình — cần tập trước |
| Chuyện cười kể sẵn | Kể một chuyện cười học từ nơi khác | Thấp — dễ cũ, dễ lạc đề |
Kiểu quan sát tại chỗ hiệu quả vì nó cho thấy người nói đang thật sự có mặt, đang nhìn khán giả chứ không đọc bài thuộc lòng. Nó còn có lợi thế không ai đoán trước được, vì câu đùa sinh ra từ chính khoảnh khắc ấy.
Ví dụ tự viết: Người nói được xếp lịch ngay sau bữa trưa tại một hội thảo: "Tôi được ban tổ chức xếp vào khung giờ đặc biệt — khung giờ mà não của tất cả chúng ta đều đang bận tiêu hoá. Tôi sẽ cố gắng hấp dẫn hơn món tráng miệng." Câu này quan sát tình huống chung, tự trào nhẹ và hứa hẹn với khán giả.
Khi nào nên mở đầu bằng tiếng cười
- Khi không khí cần được làm ấm. Hội thảo kéo dài, khán giả mệt, phòng đông người lạ.
- Khi mình là người lạ với khán giả. Một câu đùa nhẹ giúp họ thấy mình dễ gần.
- Khi chủ đề khô khan. Báo cáo số liệu, quy trình kỹ thuật, luật lệ — một tiếng cười đầu tiên giúp khán giả có năng lượng để nghe tiếp.
- Khi bản thân thấy thoải mái với việc đùa. Người nói gượng ép đùa trông còn căng thẳng hơn không đùa.
Khi nào không nên
- Đám tang, lễ tưởng niệm, sự kiện về mất mát. Tiếng cười ở đây chỉ phù hợp khi nó đến từ kỷ niệm thân thương về người đã khuất, do người thân rất gần nói, và đặt ở giữa hoặc cuối — không phải câu mở đầu.
- Thông báo tin xấu. Cắt giảm nhân sự, sự cố, thua lỗ. Đùa lúc này bị hiểu là xem nhẹ cảm xúc của người nghe.
- Khi khán giả đang chia rẽ hoặc căng thẳng. Một câu đùa có thể bị một nhóm hiểu là đứng về phía nhóm kia.
- Khi chưa biết khán giả là ai. Một câu đùa hợp với nhóm bạn trẻ có thể không hợp với hội nghị có lãnh đạo, người lớn tuổi, khách nước ngoài.
- Khi thời gian quá ngắn. Bài phát biểu hai phút thì đi thẳng vào việc.
Cách chuẩn bị một câu mở đầu có tiếng cười
- Tìm hiểu khán giả và hoàn cảnh. Ai sẽ ngồi dưới? Sự kiện là gì? Mình nói ở vị trí thứ mấy, trước và sau ai?
- Chuẩn bị hai, ba phương án. Một phương án quan sát (sẽ điều chỉnh tại chỗ), một phương án tự trào, một phương án mở đầu nghiêm túc dự phòng.
- Nối câu đùa vào nội dung. Câu đùa tốt nhất là câu dẫn vào ý chính. Nếu câu đùa có thể cắt ra mà bài nói không mất gì, có lẽ nó không cần thiết.
- Tập nói to, có nhịp. Đặt từ gây cười ở cuối câu và ngừng một nhịp sau đó cho khán giả kịp phản ứng.
- Chuẩn bị cho trường hợp không ai cười. Đừng giải thích, đừng xin lỗi. Một câu nhẹ kiểu "Được rồi, tôi sẽ để phần hài cho người chuyên nghiệp" rồi vào nội dung là đủ — câu này đôi khi lại gây cười.
Những lỗi thường gặp
- Bắt đầu bằng "Để tôi kể một câu chuyện cười". Báo trước làm tăng kỳ vọng và giảm yếu tố bất ngờ.
- Câu đùa quá dài. Một câu mở đầu nên gói trong vài câu. Chuyện dài mà kết nhạt thì tốn thời gian và mất đà.
- Đùa về người giới thiệu hoặc người trong khán phòng mà chưa chắc họ thoải mái.
- Đùa về nhóm người — vùng miền, giới tính, nghề nghiệp — dù tưởng là vô hại.
- Cười trước câu đùa của chính mình. Người nói nghiêm túc, khán giả cười; người nói cười trước, khán giả thường không cười theo.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, nhiều bài phát biểu vẫn mở đầu theo khuôn mẫu chào hỏi dài. Không cần phá bỏ hoàn toàn nếu hoàn cảnh đòi hỏi trang trọng, nhưng một câu nhẹ nhàng sau phần chào hỏi có thể khiến khán giả thay đổi tư thế ngồi — từ lịch sự lắng nghe sang thật sự chú ý.
Để học, hãy xem các bài nói được đánh giá cao — bài phát biểu tốt nghiệp, bài nói tại hội thảo — và để ý ba mươi giây đầu: người nói dùng tiếng cười hay không, dùng kiểu gì, và câu đùa đó nối vào nội dung như thế nào. Xem thêm các danh hài độc thoại mở màn ở những thành phố khác nhau cũng là bài học tốt về cách "đọc phòng" trong vài giây đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mở đầu bài thuyết trình bằng câu đùa không?
Nên, nếu câu đùa ngắn, gắn với hoàn cảnh hôm đó và dẫn vào nội dung chính. Không nên khi chủ đề nghiêm trọng, đau buồn, khi thông báo tin xấu hoặc khi chưa biết khán giả là ai. Người nói không thoải mái với việc đùa thì mở đầu nghiêm túc vẫn tốt hơn.
Mở đầu bài nói bằng tiếng cười như thế nào?
Cách an toàn nhất là quan sát tại chỗ, như nhận xét vui về khung giờ, địa điểm, hoặc tự trào nhẹ về sự hồi hộp của mình. Chuẩn bị vài phương án, tập nói có nhịp, và nối câu đùa vào ý chính. Tránh kể chuyện cười lấy sẵn trên mạng.
Nếu kể chuyện cười mà không ai cười thì làm sao?
Đừng giải thích hay xin lỗi. Một câu nhẹ tự trào rồi chuyển ngay vào nội dung là đủ, và đôi khi chính câu đó lại gây cười. Điều quan trọng là giữ bình tĩnh để khán giả không thấy mình lúng túng.
Khi nào không nên đùa trong bài phát biểu?
Không nên đùa ở đám tang khi mở đầu, khi thông báo tin xấu như cắt giảm nhân sự, khi khán giả đang chia rẽ hay căng thẳng, hoặc khi thời gian quá ngắn. Cũng tránh đùa về nhóm người hay về người cụ thể trong khán phòng.
