Óc hài hước là gì và có rèn luyện được không: nghiên cứu và bài tập

Óc hài hước là khả năng nhận ra điều buồn cười, thưởng thức nó và tạo ra tiếng cười cho người khác — cùng với thái độ nhìn đời đủ nhẹ để cười được cả khi mọi việc không suôn sẻ. Nó có rèn được không? Câu trả lời ngắn là có, ở mức độ đáng kể: các nhà tâm lý học đã thử những chương trình luyện tập vài tuần và ghi nhận người tham gia hài hước hơn theo các thang đo. Nhưng rèn óc hài hước giống rèn viết hơn là học thuộc chuyện cười: phần lớn nằm ở quan sát, lắng nghe và dám thử.

Óc hài hước gồm những phần nào

Khi nói ai đó "có óc hài hước", người ta thường gộp nhiều khả năng khác nhau. Tách chúng ra giúp thấy mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu:

Nhiều người nghĩ mình "không có óc hài hước" chỉ vì không kể chuyện cười giỏi. Nhưng một người cười dễ, lắng nghe tốt và không tự ái là người rất dễ chịu để ở cạnh — đó cũng là óc hài hước. Ngược lại, có người tung câu đùa liên tục mà không để ý ai đang khó chịu; họ giỏi phần "tạo ra" nhưng yếu phần thấu cảm. (Các cách phân loại phong cách hài hước theo nghiên cứu tâm lý — như mô hình bốn kiểu của Rod Martin — đã được bàn ở wiki khác trong hệ; bài này tập trung vào chuyện rèn luyện.)

Nghiên cứu nói gì về việc rèn óc hài hước

Ý tưởng "luyện hài hước" đã được thử nghiệm nghiêm túc. Nhà tâm lý học Mỹ Paul McGhee xây dựng một chương trình gọi là 7 Humor Habits (bảy thói quen hài hước), gồm các bước tăng dần: từ việc bao quanh mình bằng những thứ vui, nuôi thái độ thích đùa, đến kể chuyện cười, chơi chữ, tìm cái buồn cười trong đời thường, cười chính mình và cuối cùng là dùng hài hước khi căng thẳng.

Một số nghiên cứu ở châu Âu, trong đó có nhóm của nhà tâm lý học Willibald Ruch ở Đại học Zürich, đã đánh giá chương trình này với người tham gia luyện tập trong vài tuần. Kết quả ghi nhận người tham gia có điểm cao hơn trên các thang đo óc hài hước và một số chỉ số về tâm trạng, so với nhóm đối chứng. Cần đọc đúng mức: đây là những nghiên cứu với số người tham gia vừa phải, đo bằng bảng hỏi tự đánh giá, và hiệu quả không đồng đều ở mọi người. Nhưng chúng ủng hộ một điều mà người làm nghề hài vẫn nói: hài hước là kỹ năng có thể luyện, không chỉ là năng khiếu bẩm sinh.

Giới diễn viên ứng tác (improv) cũng có kinh nghiệm tương tự. Các lớp improv không dạy câu đùa; họ dạy lắng nghe, chấp nhận ý của bạn diễn và phát triển nó ("có, và…"). Nhiều người đi học improv không để lên sân khấu mà để giao tiếp tự tin, linh hoạt hơn.

Bảy bài tập rèn óc hài hước mỗi ngày

Không cần khoá học, có thể bắt đầu bằng những bài tập nhỏ, mỗi ngày vài phút:

1. Sổ "chuyện buồn cười hôm nay". Cuối ngày, ghi một điều buồn cười đã gặp: một câu nói của đứa trẻ, một tình huống trớ trêu ở chỗ làm. Sau vài tuần, mắt sẽ quen "săn" cái buồn cười.
2. Tiêu thụ hài có chọn lọc. Xem, nghe, đọc hài đa dạng: hài độc thoại, sitcom, truyện cười dân gian, tranh biếm hoạ. Để ý điều gì khiến mình cười — đó là gợi ý về "giọng" hài của mình.
3. Hỏi "nếu như…". Chọn một chuyện bình thường và đẩy nó đi xa: nếu chiếc máy giặt biết nói thì nó sẽ phàn nàn gì? Bài tập này luyện khả năng tạo tiền đề hài.
4. Chơi chữ nhẹ. Tiếng Việt giàu đồng âm, nói lái, thành ngữ — kho chất liệu rất lớn. Thử biến tấu một thành ngữ cho hợp một tình huống trong ngày.
5. Kể lại một chuyện cho có nhịp. Chọn một chuyện thật đã xảy ra, kể cho một người thân, chú ý giữ chi tiết bất ngờ đến cuối. Lần sau kể ngắn hơn, bỏ chi tiết thừa.
6. Cười chính mình một lần. Khi mắc một lỗi nhỏ vô hại, thử nói một câu nhẹ nhàng về nó thay vì chống chế. (Chủ đề tự trào có bài riêng trong danh mục này.)
7. Tìm cái buồn cười khi căng thẳng. Không phải để coi nhẹ vấn đề, mà để có một khoảng thở: trong tình huống này, có chi tiết nào trớ trêu không?

Ví dụ tự viết: Đến muộn một cuộc họp vì kẹt xe, thay vì xin lỗi rối rít, có thể nói: "Em xin lỗi, hôm nay em và cả thành phố cùng quyết định đi một con đường." Câu này nhận lỗi, không đổ cho ai, và làm không khí nhẹ đi.

Những hiểu lầm thường gặp

• "Hài hước là phải kể chuyện cười." Trong giao tiếp, những câu nói hóm hỉnh bật ra từ tình huống thật thường hiệu quả hơn nhiều so với chuyện cười học thuộc. Chuyện cười kể sẵn dễ rơi vào cảnh người nghe đã biết hoặc không hợp hoàn cảnh.
• "Người hài hước phải luôn vui." Nhiều người làm hài là người trầm tính, quan sát nhiều. Óc hài hước không đòi hỏi phải luôn là trung tâm chú ý.
• "Hài hước là tài năng bẩm sinh, không ai dạy được." Như đã nói, có nghiên cứu cho thấy có thể luyện. Năng khiếu khác nhau, nhưng ai cũng có thể tiến bộ.
• "Đùa càng nhiều càng tốt." Đùa quá dày làm người khác mệt và khó nói chuyện nghiêm túc với mình. Biết lúc không đùa cũng là một phần của óc hài hước.

Ranh giới: hài hước tốt và hài hước gây tổn thương

Một câu đùa có thể khiến cả nhóm cười nhưng một người trong đó tổn thương. Rèn óc hài hước phải đi cùng rèn sự tinh ý. Vài nguyên tắc dễ nhớ:

• Đùa "cùng" người ta, không đùa "về" người ta. Nếu người được nhắc tới không thể cười cùng, đó không phải câu đùa hay.
• Tránh những điều người khác không chọn được: ngoại hình, quê quán, giọng nói, hoàn cảnh gia đình, bệnh tật.
• Chú ý quan hệ quyền lực. Câu đùa của cấp trên về cấp dưới, của người lớn về trẻ con, nặng hơn nhiều so với chiều ngược lại.
• Đọc phản ứng. Nếu người kia cười gượng, im lặng hoặc đổi chủ đề, hãy dừng và nếu cần thì xin lỗi ngắn gọn.

Những người làm hài chuyên nghiệp thường nói: câu đùa an toàn nhất là câu nhắm vào tình huống hoặc vào chính mình.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu

Nếu muốn rèn óc hài hước một cách bài bản hơn, có vài con đường. Đọc sách nhập môn về hài như The Comic Toolbox của John Vorhaus — viết cho người muốn hiểu cơ chế tạo tiếng cười, dễ đọc với người không làm nghề. Tham gia một lớp improv hoặc câu lạc bộ thuyết trình, nơi được thực hành nói trước người khác trong môi trường an toàn. Hoặc đơn giản là đi xem một buổi open mic để thấy những người bình thường thử làm người khác cười như thế nào, kể cả những lúc họ thất bại.

Quan trọng nhất là kiên nhẫn. Người làm hài chuyên nghiệp mất nhiều năm để tìm ra giọng của mình. Trong đời thường, chỉ cần mỗi tuần một lần làm ai đó cười một cách tử tế đã là tiến bộ.