Đùa nơi công sở là con dao hai lưỡi: một câu đúng lúc làm cuộc họp nhẹ đi, khiến đồng nghiệp gắn bó và cấp trên nhớ đến mình; một câu sai chỗ có thể làm mất lòng người khác, mất uy tín, thậm chí bị coi là quấy rối. Nguyên tắc chung là đùa về tình huống công việc chung hoặc về chính mình, tránh đùa về con người cụ thể, và luôn điều chỉnh theo người nghe — đồng nghiệp ngang hàng, cấp trên hay khách hàng mỗi bên một mức.
Vì sao hài hước có chỗ đứng ở nơi làm việc
Nơi làm việc từng được coi là chỗ phải nghiêm túc. Nhưng nhiều năm gần đây, giới nghiên cứu quản trị quan tâm tới vai trò của hài hước trong tổ chức. Jennifer Aaker và Naomi Bagdonas dạy một môn học về hài hước trong kinh doanh tại Trường Kinh doanh Stanford và viết cuốn Humor, Seriously (2021), lập luận rằng hài hước giúp xây dựng lòng tin, kích thích sáng tạo và giúp nhóm vượt qua căng thẳng.
Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều của T. Bradford Bitterly, Alison Wood Brooks và Maurice Schweitzer (đăng năm 2017 trên Journal of Personality and Social Psychology) cho thấy một câu đùa thành công có thể khiến người nói được đánh giá là tự tin, có năng lực hơn và nâng vị thế của họ trong nhóm. Nhưng cùng nghiên cứu ấy cũng chỉ ra mặt trái: câu đùa không phù hợp làm giảm vị thế, và câu đùa nhạt — không ai cười — cũng có thể khiến người nói bị đánh giá thấp hơn về năng lực. Nói cách khác: đùa ở nơi làm việc là một rủi ro có tính toán, không phải điều càng nhiều càng tốt.
Ba kiểu người nghe, ba mức đùa
| Người nghe | Mức độ phù hợp | Đề tài an toàn | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Đồng nghiệp ngang hàng, đã thân | Thoải mái hơn, nhưng vẫn có giới hạn | Chuyện trớ trêu của công việc, máy in hỏng, chuyện thời tiết, sở thích chung | Trêu ngoại hình, đời tư, tôn giáo, quê quán; đùa trước mặt người mới |
| Cấp trên | Nhẹ, ngắn, chọn lúc | Đùa về tình huống chung, tự trào nhẹ | Trêu chính cấp trên trước đám đông; đùa về quyết định của họ |
| Khách hàng, đối tác | Thận trọng nhất | Đùa về chính mình, về chuyện kẹt xe, thời tiết | Đùa về sản phẩm, giá, đối thủ, văn hoá của họ |
Một nguyên tắc chung xuyên suốt: đùa theo chiều quyền lực đi lên an toàn hơn đi xuống. Cấp trên đùa về cấp dưới, dù vô tình, dễ khiến người kia không dám phản ứng. Cấp dưới đùa nhẹ về tình huống chung trước cấp trên thì thường được đón nhận.
Các tình huống thường gặp
Trong cuộc họp
Một câu đùa đầu cuộc họp giúp mọi người thả lỏng; giữa cuộc họp căng thẳng, nó có thể giúp nhóm lùi lại một bước. Nhưng đừng đùa khi ai đó vừa trình bày một vấn đề nghiêm túc — người đó sẽ cảm thấy bị xem nhẹ. Nếu cuộc họp có người ngoài (đối tác, khách), hạ mức đùa xuống.
Ví dụ tự viết: Cuộc họp lần thứ ba về cùng một vấn đề, trưởng nhóm mở đầu: "Hôm nay ta họp tiếp về chủ đề quen thuộc. Nếu cuối buổi vẫn chưa xong, em đề xuất đặt tên cho nó để nó có cảm giác là thành viên chính thức của nhóm." Câu đùa nhắm vào tình huống, không nhắm vào ai.
Trong nhóm chat công việc
Tin nhắn mất giọng điệu và nét mặt, nên câu đùa dễ bị hiểu nhầm hơn (chủ đề đùa qua tin nhắn có bài riêng trong danh mục này). Nhóm chat công việc thường có cả cấp trên, người mới và người ở bộ phận khác. Câu đùa nội bộ giữa hai người nên chuyển sang tin nhắn riêng.
Với người mới
Người mới chưa biết văn hoá nhóm, chưa hiểu các câu đùa nội bộ. Đùa kiểu "chỉ người trong nhóm mới hiểu" trước mặt họ dễ khiến họ thấy bị gạt ra ngoài. Tốt hơn là giải thích câu đùa hoặc đùa về những gì cả hai cùng trải qua.
Khi mắc lỗi
Một câu tự trào nhẹ giúp nhận lỗi mà không mất bình tĩnh. Nhưng nếu lỗi gây ảnh hưởng tới người khác — trễ hạn, sai số liệu — hãy xin lỗi nghiêm túc và nêu cách khắc phục trước, đùa (nếu có) để sau.
Những vùng cấm ở nơi làm việc
Có những đề tài gần như luôn gây rắc rối trong môi trường công sở, dù trong nhóm bạn bè có thể bình thường:
- Ngoại hình, cân nặng, tuổi tác của đồng nghiệp. Kể cả khi được nói như lời khen.
- Giới tính, chuyện tình cảm, câu đùa có ẩn ý tình dục. Đây là vùng có thể dẫn tới cáo buộc quấy rối. Bộ luật Lao động Việt Nam hiện hành có quy định về phòng, chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc, và nhiều doanh nghiệp có nội quy riêng. Một câu đùa "cho vui" vẫn có thể bị coi là vi phạm.
- Quê quán, giọng nói, dân tộc, tôn giáo.
- Chuyện lương thưởng, sa thải, khó khăn tài chính. Dễ đụng vào lo lắng thật của người khác.
- Chuyện đời tư của người vắng mặt. Đùa sau lưng là con đường ngắn nhất dẫn tới mâu thuẫn.
Khi câu đùa hỏng: sửa thế nào
Ai đùa cũng có lúc hỏng. Điều quan trọng là phản ứng sau đó:
- Nhận ra tín hiệu. Im lặng, cười gượng, người kia đổi chủ đề hoặc rời đi.
- Không đổ lỗi cho người nghe. Tránh câu "đùa thôi mà, sao nhạy cảm thế" — câu này làm mọi chuyện tệ hơn.
- Xin lỗi ngắn gọn, thật lòng. "Câu vừa rồi của mình không hay, xin lỗi bạn." Không cần giải thích dài.
- Rút kinh nghiệm. Tránh đề tài đó với người đó, và với nơi làm việc nói chung.
Nếu bạn là người quản lý
Người quản lý có ảnh hưởng lớn tới "văn hoá cười" của nhóm. Vài điều nên làm:
- Cười trước những câu đùa tử tế của nhân viên. Điều đó cho thấy nhóm được phép thoải mái.
- Tự trào nhiều hơn trêu người khác. Nhân viên khó phản đối khi bị sếp trêu, nên sếp càng nên cẩn trọng.
- Dừng câu đùa có hại ngay khi nó xảy ra. Sự im lặng của quản lý thường được hiểu là đồng ý.
- Không ép ai phải vui. Có người không thích đùa ở chỗ làm, và điều đó không sao cả.
Góc nhìn hôm nay
Văn hoá công sở Việt Nam đang thay đổi nhanh: nhiều doanh nghiệp trẻ chuộng không khí thoải mái, nhiều nơi khác vẫn giữ nếp trang trọng. Không có công thức chung, nhưng có một cách để bắt đầu an toàn: quan sát trước khi đùa. Ở một nơi làm việc mới, dành vài tuần để nghe xem mọi người đùa về gì, ai hay đùa, cấp trên phản ứng ra sao. Sau đó mới tham gia, và luôn bắt đầu bằng những câu nhẹ nhất.
Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Humor, Seriously của Aaker và Bagdonas — viết cho người đi làm, nhiều ví dụ thực tế. Các lớp improv và câu lạc bộ thuyết trình cũng là nơi tốt để luyện phản xạ hài hước trong môi trường an toàn trước khi mang vào công việc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đùa ở nơi làm việc không?
Có, nếu đúng lúc và đúng đề tài. Nghiên cứu cho thấy câu đùa thành công có thể khiến người nói được đánh giá tự tin và có năng lực hơn. Nhưng câu đùa không phù hợp hoặc nhạt lại làm giảm vị thế, nên cần thận trọng.
Đùa với sếp thế nào cho khéo?
Chọn câu đùa nhẹ về tình huống chung hoặc tự trào, nói ngắn và đúng lúc. Tránh trêu chính sếp trước đám đông hoặc đùa về quyết định của sếp. Quan sát xem sếp có hay đùa không trước khi thử.
Những chủ đề nào không nên đùa ở công sở?
Nên tránh ngoại hình, tuổi tác, giới tính, chuyện tình cảm, câu đùa có ẩn ý tình dục, quê quán, tôn giáo, lương thưởng và đời tư của người vắng mặt. Một số đề tài có thể bị coi là quấy rối theo quy định pháp luật và nội quy doanh nghiệp.
Lỡ đùa làm đồng nghiệp phật lòng thì làm sao?
Hãy xin lỗi ngắn gọn và thật lòng, không nói "đùa thôi mà" hay đổ cho người kia nhạy cảm. Sau đó tránh đề tài đó với người đó. Một lời xin lỗi sớm thường giữ được quan hệ tốt hơn là im lặng.
Đùa với khách hàng có được không?
Được, nhưng nên thận trọng nhất. Đùa về chính mình hoặc chuyện chung như thời tiết, kẹt xe thường an toàn. Tránh đùa về sản phẩm, giá, đối thủ hay văn hoá của khách.
