Tự trào là gì: cách cười chính mình mà vẫn giữ được phẩm giá

Tự trào là cách đùa về chính mình — về một thói quen, một lần vụng về, một điểm yếu nhỏ — để người khác cười cùng. Làm đúng, tự trào khiến người ta thấy mình gần gũi, tự tin và đáng tin hơn; làm sai, nó biến thành tự hạ thấp, khiến người nghe thương hại hoặc khó xử. Ranh giới nằm ở ba điểm: đùa về điều nhỏ chứ không phải nỗi đau thật, đùa từ vị thế vững vàng chứ không phải để xin được trấn an, và biết dừng đúng lúc.

Tự trào khác tự hạ thấp thế nào

Hai kiểu đùa này nghe giống nhau nhưng tác động ngược nhau. Các nhà tâm lý học nghiên cứu hài hước phân biệt kiểu hài tự nâng đỡ — nhìn khó khăn của mình bằng con mắt hài hước để nhẹ lòng — với kiểu hài tự hạ thấp — liên tục chê bai mình để làm vui lòng người khác, thường đi kèm cảm giác tự ti. Kiểu thứ nhất thường gắn với sức khoẻ tinh thần tốt hơn; kiểu thứ hai thì ngược lại. (Phần lý thuyết phân loại phong cách hài hước đã có ở wiki khác trong hệ.)

Một phép thử đơn giản: sau câu đùa, người nghe muốn cười hay muốn nói "đừng nói vậy mà"? Nếu là vế sau, đó không còn là tự trào.

Vì sao tự trào hiệu quả

Có mấy lý do khiến cười chính mình là kiểu hài an toàn và được ưa chuộng trong giao tiếp:

• Không ai bị tổn thương. Đối tượng của câu đùa là người kể, nên không có ai thấy mình bị chế giễu.
• Hạ khoảng cách. Khi một người có vị trí cao hơn — giám đốc, giáo viên, diễn giả — tự đùa về mình, người nghe thấy họ gần gũi hơn. Một số nghiên cứu về lãnh đạo gợi ý rằng tự trào ở mức vừa phải có thể khiến cấp dưới đánh giá người lãnh đạo tích cực hơn, miễn là nó không đụng vào năng lực cốt lõi của họ.
• Thể hiện sự tự tin. Chỉ người đủ vững mới dám để lộ điểm yếu nhỏ. Tự trào đúng cách vì thế lại là dấu hiệu của sức mạnh.
• Chiếm trước câu đùa. Nếu mình có một điểm mà ai cũng thấy, nói trước bằng sự hóm hỉnh khiến người khác không còn lý do để đùa sau lưng.

Trong giới làm hài, tự trào là nền tảng của nhiều tiết mục độc thoại: danh hài kể chuyện mình thất bại, vụng về, bị từ chối. Khán giả cười vì nhận ra chính mình trong đó. Người nói chuyện bình thường có thể học điều này: tiếng cười đến từ sự đồng cảm, không phải từ sự hạ nhục.

Chọn đề tài để tự trào

Không phải điểm yếu nào cũng nên đem ra đùa. Có thể chia thành ba nhóm:

Nên dùng

• Thói quen vô hại: mê cà phê, hay quên chìa khoá, lạc đường, nghiện mua sổ tay.
• Lần vụng về đã qua: phát âm sai một từ tiếng Anh trong cuộc họp, gửi nhầm tin nhắn vào nhóm gia đình.
• Sở thích "lạ": tập một môn mãi không giỏi, nuôi cây toàn chết.

Cân nhắc

• Tuổi tác, ngoại hình của chính mình: được nếu nhẹ và mình thật sự thoải mái, nhưng có thể vô tình khiến người cùng đặc điểm thấy bị nhắm tới.
• Điểm yếu nghề nghiệp nhỏ không ảnh hưởng tới công việc chính.

Tránh

• Năng lực cốt lõi trong vai trò của mình: bác sĩ không đùa về việc hay chẩn đoán sai, kế toán không đùa về việc tính nhầm tiền khách.
• Nỗi đau thật, bệnh tật, mất mát, khó khăn tài chính nghiêm trọng.
• Những điều dễ khiến người nghe phải lo lắng cho mình.

Ví dụ tự viết: Một người mới học chạy bộ nói với đồng nghiệp: "Em chạy được ba tháng rồi. Chưa giảm cân nhưng đã giảm được kha khá lòng tự trọng mỗi lần bị cụ ông bảy mươi tuổi vượt mặt." Câu này đùa về một chuyện nhỏ, không đụng tới giá trị bản thân, và người nghe có thể cười thoải mái.

Tự trào theo từng hoàn cảnh

Khi nào tự trào phản tác dụng

• Khi lặp lại quá nhiều. Một lần là duyên, mười lần là than thở. Người nghe bắt đầu tin rằng mình thật sự kém.
• Khi đang cần uy tín. Trong một buổi đàm phán, phỏng vấn xin việc hay khi trình bày một đề xuất quan trọng, tự trào về năng lực có thể làm người nghe mất lòng tin.
• Khi đặt người khác vào thế khó. Nếu mình đùa về một đặc điểm mà người nghe cũng có (chẳng hạn chiều cao), họ có thể cảm thấy gián tiếp bị nhắm tới.
• Khi để che giấu nỗi buồn thật. Đôi khi người ta đùa về mình để không phải nói ra điều mình thật sự đang chịu đựng. Nếu nhận ra mình hay làm thế, có lẽ nên tìm một người tin cậy để nói chuyện nghiêm túc.

Góc nhìn hôm nay: luyện tự trào một cách lành mạnh

Một bài tập đơn giản: liệt kê năm thói quen nhỏ hoặc lần vụng về gần đây của mình mà bản thân thật sự thấy buồn cười. Với mỗi điều, thử viết một câu ngắn kể lại theo cách phóng đại nhẹ. Đọc lại và tự hỏi: nếu một người bạn nói câu này về chính họ, mình sẽ cười hay sẽ lo cho họ? Giữ những câu khiến mình cười.

Truyện cười dân gian Việt Nam có nhiều nhân vật tự làm trò cười cho mình mà vẫn đáng mến, và văn hoá Việt cũng quý những người "biết mình biết ta", không tự cao. Tự trào đúng cách là một biểu hiện của sự khiêm tốn có duyên. Còn với người muốn tìm hiểu sâu hơn, các tiết mục hài độc thoại kể chuyện cá nhân, hay hồi ký của những danh hài như Born Standing Up của Steve Martin, là ví dụ tốt về cách biến những thất bại của chính mình thành câu chuyện mà người khác muốn nghe.