Lucille Ball: nữ hoàng sitcom I Love Lucy và người điều hành hãng Desilu

Lucille Ball (1911–1989) là nữ diễn viên hài người Mỹ, ngôi sao của sitcom I Love Lucy (CBS, 1951–1957) và là người cùng sáng lập hãng Desilu Productions. Bà được gọi là "nữ hoàng sitcom" vì hai lẽ: tài diễn hài hình thể hiếm có trên màn ảnh nhỏ, và vai trò của bà trong việc định hình cách làm phim truyền hình hài, từ quay nhiều máy trước khán giả đến việc trở thành người phụ nữ đầu tiên điều hành một hãng sản xuất truyền hình lớn ở Mỹ.

Từ "nữ hoàng phim hạng B" đến radio

Lucille Ball sinh ngày 6/8/1911 tại Jamestown, bang New York. Thời trẻ bà làm người mẫu, rồi sang Hollywood từ đầu thập niên 1930, đóng nhiều vai nhỏ cho các hãng phim. Ở hãng RKO, bà đóng nhiều phim kinh phí thấp đến mức báo chí gọi đùa là "nữ hoàng phim hạng B". Bà có tiếng là chuyên nghiệp, chịu khó, nhưng sự nghiệp điện ảnh chưa bao giờ thật sự cất cánh.

Bước ngoặt đến từ radio. Từ năm 1948, bà đóng vai chính trong chương trình hài My Favorite Husband trên đài CBS, vào vai một bà vợ hay bày đủ thứ kế hoạch rắc rối. Chính trên sóng phát thanh, Ball tìm ra kiểu nhân vật sẽ làm nên tên tuổi mình. Khi CBS muốn chuyển chương trình sang truyền hình, bà đặt điều kiện: người đóng vai chồng phải là chồng thật của bà, nhạc sĩ gốc Cuba Desi Arnaz. Nhà đài ban đầu e ngại khán giả không chấp nhận một cặp vợ chồng khác văn hóa trên màn ảnh. Hai người lập hãng Desilu năm 1950 và tự đi lưu diễn để chứng minh khán giả thích họ.

I Love Lucy: sitcom thay đổi truyền hình

I Love Lucy lên sóng CBS ngày 15/10/1951. Lucy Ricardo là một bà nội trợ ở New York, khao khát được lên sân khấu như chồng mình, Ricky, một trưởng ban nhạc. Mỗi tập, cô lại nghĩ ra một kế hoạch để chen vào thế giới biểu diễn hay giải quyết một rắc rối nhỏ, và kế hoạch ấy đổ bể một cách ngoạn mục. Cặp hàng xóm Fred và Ethel Mertz là đồng phạm và nạn nhân thường trực.

Quay nhiều máy trước khán giả

Hồi đó, phần lớn chương trình truyền hình phát trực tiếp từ New York, và bản lưu được ghi lại từ màn hình với chất lượng kém. Ball và Arnaz muốn ở lại Hollywood. Giải pháp của Desilu là quay chương trình trên phim nhựa 35mm, với ba máy quay chạy cùng lúc trước khán giả thật trong trường quay. Nhà quay phim Karl Freund, vốn nổi tiếng trong điện ảnh, được mời để thiết kế hệ thống ánh sáng phù hợp cho cách quay này.

Cách làm ấy có ba hệ quả lớn. Diễn viên được diễn như ở nhà hát, có tiếng cười thật của khán giả để giữ nhịp. Bản phim có chất lượng cao, có thể dựng lại và phát lại. Và vì Desilu giữ quyền sở hữu bản phim, chương trình có thể được phát lại nhiều lần về sau, mở đường cho khái niệm phát lại (rerun) trở thành nguồn thu lớn của ngành truyền hình. Mô hình sitcom quay nhiều máy trước khán giả tồn tại đến hàng chục năm sau.

Những tập phim kinh điển

• Tập quảng cáo thuốc bổ (1952): Lucy được thuê đóng quảng cáo cho một loại thuốc bổ chứa cồn, phải quay đi quay lại nhiều lần và mỗi lần lại uống thêm một thìa. Cả đoạn là bài học về hài leo thang: cùng một câu thoại, mỗi lần nói lại lệch đi thêm một chút.
• Tập đổi việc (1952): Lucy và Ethel đi làm ở một xưởng kẹo sô-cô-la, đứng bên băng chuyền gói kẹo. Băng chuyền chạy nhanh dần, hai người nhét kẹo vào miệng, vào mũ, vào áo để không bị phát hiện. Đây là một trong những cảnh hài hình thể nổi tiếng nhất lịch sử truyền hình Mỹ.
• Lucy mang thai (1952–1953): khi Ball mang thai ngoài đời, chương trình đưa chuyện này vào kịch bản, điều hiếm thấy với truyền hình Mỹ thời ấy. Tập phim Lucy sinh con phát sóng ngày 19/1/1953, đúng ngày Ball sinh con trai ngoài đời, và thu hút lượng khán giả khổng lồ.

Lucille Ball diễn hài thế nào

Ball không phải người kể chuyện cười hay người viết câu đùa. Sức mạnh của bà là hài hình thể và biểu cảm. Bà học hỏi từ các danh hài điện ảnh thế hệ trước và dành nhiều giờ tập từng động tác: cách cầm đạo cụ, cách ngã, cách để khuôn mặt chuyển từ tự tin sang hoảng hốt. Trên trường quay, bà nổi tiếng với việc chuẩn bị kỹ lưỡng, đòi đạo cụ phải hoạt động đúng như trong buổi diễn thật.

Một đặc điểm khác là Lucy Ricardo luôn có mục tiêu rõ ràng và quyết tâm đến cùng. Khán giả cười không phải vì cô ngốc, mà vì cô quá quyết tâm trong một kế hoạch tồi. Đây là bài học viết nhân vật hài vẫn còn giá trị: nhân vật càng nghiêm túc với mục tiêu, tình huống càng buồn cười.

Ball cũng làm việc với một nhóm biên kịch ổn định suốt nhiều năm, gồm Jess Oppenheimer (người sản xuất kiêm biên kịch chính), Madelyn Pugh và Bob Carroll Jr. Mối quan hệ giữa ngôi sao và biên kịch ấy là một mô hình sớm của phòng biên kịch sitcom.

Desilu: từ hãng nhỏ thành xưởng phim

Việc Desilu mua lại trường quay của RKO, chính nơi Ball từng đóng vai phụ cho phim hạng B, là một chi tiết hay được nhắc. Khi Ball làm chủ tịch Desilu từ năm 1962, bà được xem là người phụ nữ đầu tiên đứng đầu một hãng sản xuất truyền hình lớn ở Hollywood. Dưới thời bà, Desilu bật đèn xanh cho Star Trek và Mission: Impossible, hai loạt phim không phải hài nhưng có sức sống rất lâu dài.

Những năm sau và sự ghi nhận

Sau I Love Lucy, Ball tiếp tục với The Lucy Show (1962–1968) và Here's Lucy (1968–1974), vẫn trong hình ảnh một người phụ nữ hay gây rắc rối. Bà nhận nhiều giải Emmy trong sự nghiệp và được trao Danh dự Trung tâm Kennedy (Kennedy Center Honors) năm 1986. Lucille Ball qua đời ngày 26/4/1989.

Ảnh hưởng của bà vượt khỏi một chương trình. Nhiều nữ danh hài thế hệ sau nhắc đến Lucy như hình mẫu cho thấy phụ nữ có thể vừa là ngôi sao hài vừa nắm quyền sản xuất.

Góc nhìn hôm nay: Jamestown và di sản Lucy

Quê nhà Jamestown, bang New York, là nơi giữ ký ức về Lucille Ball rõ nhất. Thành phố có bảo tàng dành cho Lucille Ball và Desi Arnaz, và năm 2018 khai trương Trung tâm Hài kịch Quốc gia (National Comedy Center), bảo tàng lớn dành cho nghệ thuật hài ở Mỹ, ra đời một phần từ mong muốn của Ball rằng quê bà trở thành nơi tôn vinh tiếng cười.

Với người muốn xem, các tập I Love Lucy vẫn được phát hành và phát lại rộng rãi. Bắt đầu bằng tập xưởng kẹo sô-cô-la và tập quảng cáo thuốc bổ là cách nhanh nhất để thấy tài hài hình thể của Ball. Với người làm sitcom, hãy xem kỹ cách các cảnh được dàn dựng cho ba máy quay: diễn viên đứng sao cho cả ba góc đều lấy được, và khán giả trong trường quay luôn thấy rõ mọi hành động. Hồi ký Love, Lucy của bà, xuất bản sau khi bà mất, là nguồn đọc thêm từ chính người trong cuộc.