Lenny Bruce: phiên tòa 1964 và cuộc tranh luận về tự do trên sân khấu hài

Lenny Bruce (1925–1966) là danh hài độc thoại người Mỹ, người đưa vào sân khấu hài những chủ đề trước đó bị coi là cấm kỵ như tôn giáo, chủng tộc, tình dục và thói đạo đức giả, bằng một lối nói tự do như nhạc jazz. Ông bị bắt nhiều lần vì nội dung tiết mục, và năm 1964 bị một tòa án ở New York kết tội khiêu dâm. Bruce mất năm 1966 khi vụ án còn đang kháng cáo; đến năm 2003, ông được Thống đốc bang New York ân xá sau khi đã qua đời. Câu chuyện của ông trở thành một cột mốc trong cuộc tranh luận về giới hạn của tự do biểu đạt trên sân khấu hài.

Từ danh hài câu lạc bộ đến người phá luật

Lenny Bruce tên khai sinh là Leonard Alfred Schneider, sinh ngày 13/10/1925 tại Mineola, bang New York. Ông bắt đầu diễn hài trong các câu lạc bộ đêm từ cuối thập niên 1940, ban đầu với những tiết mục khá quen thuộc như nhại giọng ngôi sao điện ảnh. Ông từng thắng một cuộc thi tài năng trên truyền hình, nhưng sự nghiệp truyền hình không đi xa.

Trong thập niên 1950, Bruce dần rời bỏ khuôn mẫu. Ở các câu lạc bộ nhỏ tại San Francisco, Los Angeles, New York, ông nói về những gì mình đọc trên báo, những điều mình thấy giả dối trong xã hội, với ngôn ngữ đời thường của đường phố. Thay vì một chuỗi câu đùa có câu chốt rõ ràng, tiết mục của ông giống một dòng suy nghĩ tuôn trào, có khi chẳng có câu chốt nào, có khi khán giả không chắc mình nên cười hay không.

Lối hài của Lenny Bruce

Ứng tác như nhạc jazz

Bruce gần gũi với giới nhạc jazz và lối diễn của ông thường được so sánh với một nhạc công jazz: có một vài chủ đề chính, rồi ứng biến xung quanh, đổi hướng theo phản ứng của khán phòng. Mỗi đêm diễn một khác. Điều này khiến ông được giới nghệ sĩ ngưỡng mộ, nhưng cũng làm các bản ghi âm của ông không đều.

Hài như bình luận xã hội

Trước Bruce, danh hài câu lạc bộ ở Mỹ chủ yếu kể chuyện vợ chồng, mẹ vợ, chuyện đi lại. Bruce biến sân khấu hài thành nơi bình luận về xã hội. Ông nói về sự phân biệt chủng tộc, về khoảng cách giữa lời rao giảng và hành động của những người có quyền lực tinh thần, về sự giả tạo trong cách xã hội nói về tình dục và ma túy. Lập luận thường thấy của ông là: chính sự cấm kỵ quanh một từ ngữ mới làm cho nó có sức mạnh gây tổn thương.

Ngôn từ

Phần gây tranh cãi nhất là ngôn từ. Bruce dùng những từ ngữ thô tục mà luật thời đó coi là khiêu dâm khi nói nơi công cộng. Với ông, đó không phải để gây sốc mà để phá bỏ sự giả tạo. Với các cơ quan thực thi pháp luật, đó là vi phạm. Bài này không trích những từ ngữ ấy; điều đáng quan tâm là cuộc tranh luận chúng tạo ra.

Những lần bị bắt và phiên tòa 1964

Phiên tòa ở New York

Năm 1964, cảnh sát New York theo dõi và ghi chép các buổi diễn của Bruce tại Cafe Au Go Go ở khu Greenwich Village. Ông và chủ câu lạc bộ bị bắt. Phiên tòa kéo dài nhiều tháng và trở thành tâm điểm chú ý. Một chi tiết hay được nhắc là tại tòa, các tiết mục của Bruce được thuật lại qua lời nhân chứng và bản ghi chép, tách khỏi nhịp điệu, ngữ cảnh và giọng nói. Những câu từng khiến khán giả cười trong câu lạc bộ, khi đọc lên trong phòng xử án, chỉ còn là chuỗi từ ngữ thô.

Nhiều nhà văn, nghệ sĩ, trí thức đã lên tiếng ủng hộ Bruce, cho rằng tiết mục của ông có giá trị nghệ thuật và xã hội. Theo tiêu chuẩn pháp lý về khiêu dâm ở Mỹ thời đó, một tác phẩm có giá trị xã hội có thể không bị coi là khiêu dâm. Dù vậy, tòa vẫn kết tội ông, tuyên án bốn tháng lao động cải tạo. Bruce được tại ngoại trong thời gian kháng cáo.

Những năm cuối

Các vụ án khiến Bruce bị nhiều câu lạc bộ từ chối, thu nhập sụt giảm. Ông dành nhiều thời gian nghiên cứu luật để tự bào chữa, và những năm cuối, các buổi diễn của ông thường biến thành những bài nói dài về vụ án của chính mình. Lenny Bruce qua đời ngày 3/8/1966 tại Los Angeles do sử dụng quá liều ma túy. Ông chưa kịp thấy kết quả kháng cáo.

Lệnh ân xá năm 2003

Ngày 23/12/2003, Thống đốc bang New York George Pataki ký lệnh ân xá cho Lenny Bruce, gần bốn mươi năm sau phiên tòa. Đây được báo chí ghi nhận là lần ân xá sau khi mất đầu tiên trong lịch sử bang New York. Lệnh ân xá được đưa ra sau một kiến nghị do nhiều luật sư và nghệ sĩ khởi xướng. Báo chí khi ấy mô tả quyết định này như một sự ghi nhận muộn màng đối với tự do ngôn luận.

Lệnh ân xá không xóa đi những gì đã xảy ra, nhưng là một dấu mốc biểu tượng: điều từng bị coi là tội phạm, vài thập niên sau được coi là một phần của quyền tự do biểu đạt.

Ảnh hưởng đến nghề hài

Ảnh hưởng của Bruce được nhiều danh hài thế hệ sau thừa nhận, trong đó có George Carlin và Richard Pryor, những người mở rộng tiếp con đường hài như bình luận xã hội. Ông cho thấy sân khấu hài có thể là nơi nói những điều khó nói, và người làm hài có thể là một tiếng nói phê phán chứ không chỉ là người mua vui.

Đồng thời, câu chuyện của Bruce cũng gợi ra những câu hỏi chưa có lời đáp dứt khoát. Tự do biểu đạt trên sân khấu có giới hạn không? Ai có quyền quyết định giới hạn ấy: luật pháp, chủ câu lạc bộ, khán giả hay chính người làm hài? Một câu nói tách khỏi ngữ cảnh có còn là chính nó không? Mỗi thế hệ danh hài lại đối mặt với các câu hỏi này theo cách riêng.

Cuộc đời ông được dựng thành phim Lenny (1974) của đạo diễn Bob Fosse, với Dustin Hoffman thủ vai chính. Cuốn tự truyện How to Talk Dirty and Influence People cũng là nguồn tư liệu trực tiếp.

Góc nhìn hôm nay: đọc Lenny Bruce thế nào

Với người làm hài, điều đáng học ở Bruce không phải là sự táo bạo về ngôn từ, mà là quan điểm: mỗi tiết mục nên có điều muốn nói. Một bài tập là tự hỏi: tiết mục của mình đang nói gì về thế giới, ngoài việc gây cười? Câu trả lời không cần lớn lao, có thể chỉ là một nhận xét về cách người ta xếp hàng hay cách người ta nói dối lịch sự.

Bài học thứ hai là ngữ cảnh. Phiên tòa năm 1964 cho thấy một câu đùa sống trong nhịp điệu, giọng nói và mối quan hệ với khán phòng; tách khỏi những thứ ấy, nó có thể trở nên khác hẳn. Đây cũng là lời nhắc cho người làm hài thời mạng xã hội, khi một đoạn cắt ngắn có thể lan đi rất xa mà không mang theo ngữ cảnh.

Với người muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc tự truyện của ông, xem phim Lenny, và đọc các sách lịch sử hài Mỹ như The Comedians của Kliph Nesteroff, nơi Bruce được đặt trong bối cảnh rộng của nghề hài thế kỷ 20.