Richard Pryor: danh hài nhận giải Mark Twain đầu tiên và lối hài kể chuyện

Richard Pryor (1940–2005) là danh hài độc thoại, diễn viên và biên kịch người Mỹ, người đầu tiên nhận Giải Mark Twain về hài hước của Trung tâm Kennedy vào năm 1998. Ông được nhiều thế hệ danh hài coi là người làm thay đổi hài độc thoại: biến sân khấu thành nơi kể những câu chuyện cá nhân trần trụi nhất, đóng vai hàng loạt nhân vật bằng giọng và cơ thể, và nói thẳng về đời sống người Mỹ gốc Phi với sự hài hước lẫn đau đớn. Trong một cuộc bình chọn của kênh Comedy Central năm 2004, ông đứng đầu danh sách những danh hài độc thoại vĩ đại nhất.

Tuổi thơ ở Peoria và những năm đầu

Richard Pryor sinh ngày 1/12/1940 tại Peoria, bang Illinois. Tuổi thơ của ông khó khăn và về sau trở thành chất liệu cho nhiều tiết mục. Những nhân vật ông gặp trong khu phố thời nhỏ, như những người đàn ông lớn tuổi hay kể chuyện, những người say rượu ở góc đường, sẽ sống lại trên sân khấu dưới dạng các nhân vật được diễn bằng giọng và cử chỉ.

Đầu thập niên 1960, Pryor bắt đầu diễn hài ở các câu lạc bộ, rồi chuyển đến New York, diễn ở khu Greenwich Village. Phong cách ban đầu của ông khá an toàn, chịu ảnh hưởng rõ từ Bill Cosby, người khi ấy đang rất thành công với lối kể chuyện gia đình nhẹ nhàng. Pryor lên các chương trình truyền hình lớn và diễn ở Las Vegas, có sự nghiệp ổn định.

Bước ngoặt ở Las Vegas

Khoảng năm 1967, trong một buổi diễn tại khách sạn Aladdin ở Las Vegas, Pryor bỗng dừng lại giữa chừng và bước khỏi sân khấu. Ông kể lại sau này rằng mình đã nhận ra không thể tiếp tục diễn kiểu hài không phải là mình. Câu chuyện này được nhắc như một khoảnh khắc khủng hoảng nghề nghiệp nổi tiếng trong lịch sử hài Mỹ.

Sau đó, khoảng cuối thập niên 1960 sang đầu thập niên 1970, Pryor chuyển đến Berkeley, California, sống giữa giới nghệ sĩ, nhà văn và nhà hoạt động. Ông đọc nhiều, nghe nhiều, và bắt đầu xây dựng lại tiếng nói của mình. Khi quay lại, ông là một danh hài khác hẳn: kể về cuộc sống của chính mình và cộng đồng mình mà không tô vẽ, dùng ngôn ngữ đường phố, và để khán giả thấy cả những điều đáng xấu hổ nhất.

Phong cách: kể chuyện, nhân vật và sự thật

Act-out: một người đóng cả khu phố

Điểm mạnh nhất của Pryor là khả năng hóa thân. Trong một tiết mục, ông có thể lần lượt là chính mình, một ông già kể chuyện bên hiên nhà, một viên cảnh sát, một con chó, thậm chí là trái tim của chính mình đang lên cơn đau. Mỗi nhân vật có giọng, dáng đứng, nhịp nói riêng. Kỹ thuật "act-out" này trở thành chuẩn mực mà các danh hài kể chuyện thế hệ sau học theo.

Nhân vật Mudbone, một ông già từ miền Nam nước Mỹ kể những câu chuyện dài, ngoằn ngoèo, là một trong những sáng tạo được nhớ nhất. Qua Mudbone, Pryor đưa vào sân khấu hài truyền thống kể chuyện truyền miệng của người Mỹ gốc Phi.

Thú nhận như một chất liệu

Pryor kể về những thất bại, những nỗi sợ, những sai lầm của chính mình với sự thành thật đến mức khán giả vừa cười vừa thấy nghẹn. Ông không đứng trên sân khấu như người thông minh hơn khán giả mà như người dễ tổn thương nhất trong phòng. Lối hài thú nhận này về sau ảnh hưởng sâu rộng đến hài độc thoại kể chuyện.

Nói về chủng tộc

Pryor nói về phân biệt chủng tộc, về quan hệ giữa người da đen và cảnh sát, về những khác biệt văn hóa giữa các cộng đồng ở Mỹ. Ông làm điều đó không phải bằng bài giảng mà bằng những cảnh nhỏ được diễn sống động, để khán giả tự thấy sự bất công. Tiết mục thời kỳ đầu của ông dùng dày đặc một từ miệt thị chủng tộc; sau chuyến đi châu Phi năm 1979, ông tuyên bố thôi dùng từ ấy trên sân khấu, và kể lại quyết định này trong một buổi diễn sau đó.

Album, phim hòa nhạc và điện ảnh

Live in Concert: chuẩn mực của comedy special

Richard Pryor: Live in Concert (1979) ghi hình một suất diễn độc thoại trọn vẹn trước khán giả ở Long Beach, California. Không có cốt truyện, không có kỹ xảo, chỉ có một người đàn ông và một chiếc micro. Phim được phát hành ở rạp và thành công, chứng minh rằng hài độc thoại có thể là một sản phẩm điện ảnh độc lập. Nhiều danh hài coi đây là suất diễn độc thoại hay nhất từng được ghi hình, và nó mở đường cho dòng comedy special sau này.

Cặp đôi với Gene Wilder

Trên màn ảnh rộng, Pryor thành công nhất khi đóng cặp với Gene Wilder trong Silver Streak (1976) và Stir Crazy (1980). Wilder nhút nhát, lo âu; Pryor lanh lợi, tự tin. Đây là một ví dụ điển hình của buddy comedy, và hai phim đều đạt thành công thương mại lớn.

Biến cố và những năm cuối

Năm 1980, Pryor bị bỏng rất nặng trong một tai nạn tại nhà liên quan đến việc sử dụng ma túy. Ông sống sót sau thời gian điều trị dài, và trong Live on the Sunset Strip (1982) đã kể lại chính biến cố ấy trên sân khấu, biến nỗi đau và sự xấu hổ thành chất liệu hài. Đây có lẽ là ví dụ cực hạn nhất cho lối hài thú nhận của ông.

Năm 1986, Pryor được chẩn đoán mắc bệnh đa xơ cứng. Bệnh tiến triển khiến ông dần không thể diễn. Năm 1998, Trung tâm Kennedy trao cho ông Giải Mark Twain về hài hước lần đầu tiên. Richard Pryor qua đời ngày 10/12/2005 vì nhồi máu cơ tim.

Giải Mark Twain và ý nghĩa của nó

Giải Mark Twain do Trung tâm Kennedy ở Washington lập ra để vinh danh những người có đóng góp lớn cho hài hước Mỹ theo tinh thần của nhà văn Mark Twain: nhìn xã hội bằng con mắt phê phán nhưng qua tiếng cười. Việc chọn Pryor làm người nhận đầu tiên là một tuyên bố: hài độc thoại thẳng thắn, gai góc, nói về những vấn đề khó của xã hội cũng xứng đáng được tôn vinh như văn chương châm biếm.

Các danh hài thế hệ sau thường nhắc đến Pryor như người cho họ "giấy phép" được thành thật trên sân khấu. Ảnh hưởng ấy thấy rõ ở những danh hài kể chuyện cá nhân, những người dám đưa nỗi đau của mình vào tiết mục.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ Richard Pryor

Với người tập hài độc thoại, Pryor dạy ba điều. Thứ nhất, chất liệu tốt nhất thường ở trong chính đời mình, nhất là những chỗ mình ngại kể. Thứ hai, act-out biến một câu chuyện kể thành một cảnh diễn: đừng chỉ nói "ông ấy giận lắm", hãy cho khán giả thấy ông ấy giận thế nào. Thứ ba, sự dễ tổn thương có sức mạnh: khán giả tin người dám tự phơi bày.

Một bài tập đơn giản theo tinh thần Pryor: chọn một kỷ niệm thời nhỏ có một người lớn đáng nhớ, kể lại trong hai phút, trong đó ít nhất một nửa thời gian là đóng vai người ấy, bằng giọng, dáng đứng và nhịp nói của họ. Lưu ý nhại người thân quen với sự trìu mến, không biến họ thành trò cười vì ngoại hình hay hoàn cảnh.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem Live in Concert (lưu ý nội dung dành cho người lớn), đọc hồi ký Pryor Convictions của ông, và tìm các bài về Giải Mark Twain trên trang chính thức của Trung tâm Kennedy.