Robin Williams: từ sân khấu ứng tác đến giải Oscar Nam phụ năm 1998

Robin Williams (1951–2014) là danh hài và diễn viên người Mỹ, nổi tiếng với khả năng ứng tác tốc độ chóng mặt, có thể chuyển qua hàng chục giọng nói và nhân vật chỉ trong vài phút. Ông đi từ sân khấu hài độc thoại ở San Francisco lên vai người ngoài hành tinh Mork trên truyền hình, rồi trở thành ngôi sao điện ảnh, nhận giải Oscar Nam diễn viên phụ năm 1998 cho vai nhà trị liệu tâm lý trong Good Will Hunting. Sự nghiệp của ông cho thấy một danh hài có thể đi từ tiếng cười ồn ào nhất đến những vai chính kịch lặng lẽ nhất.

Juilliard và những câu lạc bộ hài

Robin Williams sinh ngày 21/7/1951 tại Chicago. Năm 1973, ông được nhận vào chương trình đào tạo nâng cao của trường Juilliard ở New York, học diễn xuất dưới sự hướng dẫn của John Houseman. Cùng thời có Christopher Reeve, người về sau trở thành bạn thân của ông. Việc học diễn xuất cổ điển, từ kịch Shakespeare đến kỹ thuật giọng, cho Williams một nền tảng mà ít danh hài độc thoại có.

Rời Juilliard, ông về vùng vịnh San Francisco và bắt đầu diễn hài ở các câu lạc bộ nhỏ, sau đó lên Los Angeles, diễn tại The Comedy Store. Ở đây, ông phát triển lối diễn đặc trưng: không đứng yên sau micro mà chạy khắp sân khấu, nhảy từ chủ đề này sang chủ đề khác, ứng biến theo bất kỳ thứ gì khán giả nói hay làm. Nhiều người từng xem ông diễn thời đó mô tả cảm giác như xem một người có dòng suy nghĩ chạy nhanh hơn lời nói.

Mork & Mindy: ngôi sao truyền hình

Năm 1978, Williams xuất hiện trong vai Mork, một người ngoài hành tinh đến từ hành tinh Ork, trong một tập phim sitcom Happy Days. Nhân vật được yêu thích đến mức ngay năm đó có hẳn một loạt phim riêng, Mork & Mindy (ABC, 1978–1982). Williams nhận giải Quả Cầu Vàng cho vai này.

Một chi tiết hay được kể là kịch bản Mork & Mindy thường chừa trống những đoạn để Williams tự ứng tác. Các biên kịch biết rằng không câu thoại viết sẵn nào buồn cười bằng những gì ông nghĩ ra tại chỗ. Mork nhìn thế giới loài người bằng con mắt của người ngoài cuộc, hỏi những câu ngây thơ về phong tục, và qua đó cho khán giả thấy sự kỳ cục của chính mình. Đây là một kỹ thuật hài cổ điển: dùng nhân vật "người lạ" để soi đời thường.

Ứng tác: Robin Williams làm thế nào

Tốc độ liên tưởng

Sức mạnh của Williams là tốc độ liên tưởng. Một từ khán giả nói ra có thể dẫn ông đến một giọng nói, từ giọng nói đến một nhân vật, từ nhân vật đến một tình huống, và quay lại chủ đề ban đầu với một cú chốt bất ngờ. Ông có thể nhại giọng, đóng vai nhiều người cùng lúc, và đổi nhịp ngay tức thì.

Nền tảng phía sau sự tự phát

Ứng tác của Williams trông như hoàn toàn tự phát, nhưng thật ra dựa trên một kho chất liệu khổng lồ: những nhân vật ông đã luyện, những giọng ông đã thuộc, những đoạn hài ông đã thử nhiều lần. Khi ứng tác, ông kết hợp những mảnh có sẵn ấy theo cách mới tùy theo khoảnh khắc. Đây là bài học quan trọng cho người học ứng tác: sự tự do trên sân khấu đến từ chuẩn bị kỹ phía sau.

Thần Đèn trong Aladdin

Vai lồng tiếng Thần Đèn trong phim hoạt hình Aladdin (1992) của Disney là ví dụ nổi tiếng nhất về ứng tác của ông. Williams ghi âm rất nhiều phiên bản, ứng biến vô số giọng và nhân vật, và các họa sĩ hoạt hình đã vẽ theo những gì ông nói. Kết quả là một nhân vật biến hình liên tục, nhại hàng loạt người nổi tiếng, có nhịp độ chưa từng có trong phim hoạt hình. Vai diễn này được cho là đã thay đổi cách Hollywood nhìn nhận vai trò của ngôi sao trong lồng tiếng hoạt hình.

Từ hài sang chính kịch

Tổng cộng Williams có ba đề cử Oscar Nam chính và một giải Oscar Nam phụ. Trong Good Will Hunting, ông đóng một nhà trị liệu tâm lý góa vợ giúp một chàng trai thiên tài nhưng đầy tổn thương. Vai diễn gần như không có tiếng cười ồn ào nào, chỉ có sự kiềm chế và ấm áp. Nhiều nhà phê bình nhận xét chính kinh nghiệm diễn hài giúp ông biết khi nào nên dừng lại, một kỹ năng quan trọng trong chính kịch.

Điều thú vị là những vai thành công nhất của ông thường kết hợp cả hai: một nhân vật buồn cười trên bề mặt nhưng có nỗi buồn bên dưới. Mrs. Doubtfire là phim hài gia đình, nhưng cốt lõi là một người cha sau ly hôn tìm cách ở gần con.

Comic Relief và những đêm diễn độc thoại

Năm 1986, Williams cùng Billy Crystal và Whoopi Goldberg dẫn chương trình Comic Relief ở Mỹ, quy tụ nhiều danh hài để gây quỹ hỗ trợ người vô gia cư. Chương trình được tổ chức nhiều lần trong những năm sau đó.

Song song với điện ảnh, Williams vẫn quay lại sân khấu độc thoại, với các suất diễn đặc biệt như Live at the Met (1986) và Live on Broadway (2002). Ông nhận nhiều giải Grammy cho các album hài. Đối với ông, sân khấu độc thoại là nơi được tự do nhất, không có kịch bản, không có đạo diễn, chỉ có ông và khán giả.

Sự ra đi

Robin Williams qua đời ngày 11/8/2014 tại nhà riêng ở bang California; cơ quan chức năng xác định ông tự tử. Khám nghiệm sau đó cho thấy ông mắc bệnh sa sút trí tuệ thể Lewy (Lewy body dementia), một bệnh thoái hóa thần kinh có thể gây ra nhiều triệu chứng về vận động, nhận thức và tâm thần. Vợ ông về sau viết rằng căn bệnh đã gây cho ông nhiều đau khổ trong thời gian cuối đời mà lúc đó chưa được chẩn đoán đúng.

Sự ra đi của ông khiến nhiều người chú ý hơn đến sức khỏe tinh thần và các bệnh thần kinh, và cho thấy một điều quan trọng: người mang lại tiếng cười cho người khác cũng có thể đang trải qua những khó khăn mà người ngoài không nhìn thấy.

Góc nhìn hôm nay: học ứng tác từ Robin Williams

Với người học hài ứng tác, có vài điều rút ra từ Williams:

• Xây kho chất liệu. Luyện nhiều giọng, nhiều nhân vật, ghi chép quan sát. Khi ứng tác, bạn kết hợp những thứ đã có.
• Lắng nghe khán phòng. Ứng tác hay nhất là phản ứng với điều đang thật sự xảy ra, không phải nói những câu chuẩn bị sẵn giả làm tự phát.
• Dùng cơ thể. Williams diễn bằng cả người, không chỉ bằng lời.
• Học cả chính kịch. Hiểu khi nào nên im lặng làm cho tiếng cười có giá trị hơn.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem các suất diễn độc thoại của ông, phim Dead Poets Society và Good Will Hunting, cùng phim tài liệu Robin Williams: Come Inside My Mind (2018) với nhiều tư liệu về cách ông làm việc.

Nếu bạn hoặc người thân đang có ý nghĩ tự làm hại bản thân hay cảm thấy quá sức chịu đựng, hãy nói chuyện với một người mình tin tưởng và tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế gần nhất. Tìm kiếm sự giúp đỡ là một việc làm đúng đắn.