Hài truyền hình Anh khác hài Mỹ ở chỗ thường ngắn mùa, ít người viết và chuộng lối nói giảm: nhân vật hay là kẻ thất bại, cố giữ thể diện, và tiếng cười đến từ sự ngượng ngập hơn là từ câu đùa dồn dập. Fawlty Towers chỉ có 12 tập (phát năm 1975 và 1979) nhưng thường được xếp vào hàng sitcom hay nhất nước Anh; Blackadder (1983–1989) đưa sự châm biếm sắc sảo vào bốn thời kỳ lịch sử Anh. Cả hai cho thấy một nguyên tắc: ít mà kỹ.
Mô hình sản xuất: ít tập, ít người viết
Sitcom Mỹ truyền thống có mùa dài, có khi hơn hai mươi tập, do một phòng biên kịch đông người viết. Sitcom Anh thường có mùa sáu tập, đôi khi ít hơn, và nhiều chương trình kinh điển chỉ do một hoặc hai người viết toàn bộ.
| Tiêu chí | Mô hình Anh truyền thống | Mô hình Mỹ truyền thống |
|---|---|---|
| Số tập mỗi mùa | Khoảng sáu | Thường trên hai mươi |
| Người viết | Một hoặc hai tác giả | Phòng biên kịch nhiều người |
| Tổng số mùa | Thường ít; nhiều chương trình dừng khi còn đang hay | Kéo dài tới khi hết khán giả |
| Nhân vật chính | Hay là kẻ thất bại, khó ưa | Thường đáng mến hơn |
| Kết thúc tập | Không nhất thiết có hậu | Thường khép lại êm đẹp |
Đây là xu hướng chung, không phải luật cứng; nhiều chương trình hai bên phá vỡ khuôn này. Nhưng mô hình ít tập giải thích vì sao nhiều sitcom Anh có mật độ chi tiết rất cao: từng tập được gọt giũa lâu, và người viết không phải kéo dài câu chuyện quá sức.
Fawlty Towers: 12 tập và một khách sạn tồi tệ
Fawlty Towers do John Cleese và Connie Booth cùng viết và đóng, phát trên BBC Two với hai mùa, mỗi mùa sáu tập, lần lượt năm 1975 và 1979. Bối cảnh là một khách sạn nhỏ ở thị trấn ven biển Torquay, miền tây nam nước Anh. Basil Fawlty, người chủ khách sạn, hợm hĩnh, nóng nảy, khinh khách hàng mà lại sợ vợ; mỗi tập là một chuỗi rắc rối do chính ông gây ra, leo thang tới mức hỗn loạn.
Theo những gì Cleese kể nhiều lần, ý tưởng đến từ một chủ khách sạn thật ở Torquay mà ông gặp khi đoàn Monty Python lưu trú ở đó đầu thập niên 1970 — một người có lối cư xử thô lỗ khác thường với khách.
Vì sao Fawlty Towers được coi là kinh điển
- Cấu trúc farce chặt chẽ: mỗi tập dựng nhiều mạch rắc rối song song, rồi cho chúng va vào nhau ở cuối. Không chi tiết nào thừa.
- Nhân vật chính khó ưa nhưng không thể rời mắt: khán giả vừa ghét vừa thương Basil, vì sự giận dữ của ông là sự bất lực rất người.
- Viết rất lâu: theo lời kể của các tác giả, mỗi tập mất nhiều tuần để viết, và kịch bản dài hơn mức thường thấy của một sitcom nửa giờ.
- Dừng đúng lúc: chỉ 12 tập, không có mùa ba. Sự ngắn gọn giúp chương trình không bao giờ nhạt.
Năm 2000, trong một cuộc bình chọn của Viện Phim Anh (BFI) với giới chuyên môn ngành truyền hình, Fawlty Towers đứng đầu danh sách chương trình truyền hình Anh hay nhất.
Blackadder: lịch sử Anh qua con mắt một kẻ cơ hội
Blackadder gồm bốn loạt chính, phát trên BBC từ 1983 đến 1989, do Rowan Atkinson đóng vai chính. Loạt đầu do Richard Curtis viết cùng Atkinson; từ loạt thứ hai, Curtis viết cùng Ben Elton. Mỗi loạt đặt nhân vật Edmund Blackadder — hậu duệ của chính mình ở các đời — vào một thời kỳ lịch sử Anh khác nhau, từ cuối thời Trung cổ, qua thời Elizabeth I, thời Nhiếp chính, tới đầu thế kỷ 20.
Những điểm làm nên Blackadder
- Nhân vật chính thông minh giữa đám người ngốc: từ loạt hai trở đi, Blackadder là người tỉnh táo nhất trong phòng, mỉa mai mọi thứ, luôn tìm đường thoát thân. Nguồn cười là những câu châm chọc sắc như dao.
- Cặp đôi chủ – tớ: người hầu Baldrick với những "kế hoạch khôn ngoan" ngốc nghếch là một trong những running gag nổi tiếng nhất của truyền hình Anh.
- Chơi chữ và so sánh dài: thoại đầy những phép so sánh phóng đại, công phu.
- Thay đổi mà vẫn liền mạch: mỗi loạt một bối cảnh mới, nhưng nhân vật và mối quan hệ giữ nguyên tinh thần, khiến khán giả vừa thấy lạ vừa thấy quen.
Loạt đầu, với giọng hài hình thể hơn và kinh phí lớn cho bối cảnh, được đánh giá kém hơn các loạt sau. Sự thay đổi cách viết từ loạt hai là ví dụ thường được nhắc về việc một chương trình tìm lại chính mình.
Những sitcom Anh tiêu biểu khác
- Hancock's Half Hour: từ radio năm 1954 sang truyền hình, được coi là một trong những tiền thân của sitcom Anh dựa vào nhân vật.
- Porridge (1974–1977): hài về đời sống trong nhà tù, nhân vật chính là một phạm nhân lão luyện.
- Only Fools and Horses (1981–2003): anh em buôn bán vặt ở London, được khán giả Anh yêu mến qua nhiều thập niên.
- Father Ted (Channel 4, 1995–1998): ba linh mục trên một hòn đảo hẻo lánh ở Ireland, hài phi lý.
- The Office (BBC, 2001–2003): hài giả tài liệu, có bài riêng trong danh mục này.
- Peep Show (Channel 4, 2003–2015): quay từ góc nhìn của nhân vật, có giọng nội tâm.
"Lối hài kiệm lời" nghĩa là gì
Nói giảm (understatement)
Nhân vật Anh trong sitcom hay nói nhẹ đi những điều nghiêm trọng, hoặc giữ giọng lịch sự trong hoàn cảnh hỗn loạn. Sự lệch giữa lời và tình huống tạo tiếng cười.
Ngượng ngập và thể diện
Nhiều sitcom Anh xoay quanh nỗ lực giữ thể diện: giữ vẻ đáng kính, giữ vị thế xã hội. Khi thể diện sụp đổ, khán giả cười trong ngượng.
Kẻ thất bại là trung tâm
Nhân vật chính thường không đạt được điều họ muốn. Tập phim kết thúc với họ ở đúng chỗ ban đầu, hoặc tệ hơn. Khán giả không cần nhân vật thành công để yêu họ.
Góc nhìn hôm nay
Hài truyền hình Anh ảnh hưởng sâu rộng: The Office và nhiều chương trình khác được làm lại ở nhiều nước, mô hình mùa ngắn ngày càng phổ biến trên các nền tảng phát trực tuyến. Với người muốn tìm hiểu:
- Xem trọn 12 tập Fawlty Towers. Đây là giáo trình farce ngắn gọn nhất có thể tìm được.
- Xem Blackadder theo thứ tự. So loạt một với loạt hai để thấy một chương trình thay đổi cách viết thế nào.
- Đọc về lịch sử BBC. Các tài liệu của BFI về truyền hình Anh có nhiều bài phân tích sitcom kinh điển.
- Để ý những gì nhân vật không nói. Trong hài Anh, chỗ im lặng và câu nói giảm thường là nơi tiếng cười nằm.
Câu hỏi thường gặp
Fawlty Towers có bao nhiêu tập?
Fawlty Towers chỉ có 12 tập, chia làm hai mùa mỗi mùa sáu tập, phát trên BBC Two năm 1975 và 1979. Chương trình do John Cleese và Connie Booth cùng viết và đóng.
Blackadder có mấy phần?
Blackadder có bốn loạt chính phát từ 1983 đến 1989, mỗi loạt đặt nhân vật vào một thời kỳ lịch sử Anh khác nhau. Ngoài ra còn có một số tập đặc biệt. Rowan Atkinson đóng vai chính, Richard Curtis và Ben Elton là các biên kịch chính.
Hài Anh khác hài Mỹ thế nào?
Nói chung, sitcom Anh truyền thống có mùa ngắn, ít người viết, chuộng nói giảm và nhân vật thất bại; sitcom Mỹ truyền thống có mùa dài, phòng biên kịch đông, nhân vật đáng mến hơn và câu đùa dày hơn. Đây là xu hướng, không phải luật cứng.
Vì sao sitcom Anh thường chỉ có sáu tập mỗi mùa?
Một phần vì mô hình sản xuất của truyền hình Anh, nơi nhiều chương trình chỉ do một hai tác giả viết. Ít tập giúp mỗi tập được gọt giũa kỹ hơn, và nhiều chương trình dừng lại khi vẫn đang được yêu thích.
Fawlty Towers lấy cảm hứng từ đâu?
Theo John Cleese, ý tưởng đến từ một chủ khách sạn thật ở Torquay mà ông gặp khi đoàn Monty Python lưu trú đầu thập niên 1970. Người chủ này có lối cư xử thô lỗ khác thường với khách, trở thành nguyên mẫu cho Basil Fawlty.
