Hài trên truyền hình Việt Nam qua các thời kỳ: từ tiểu phẩm đến sitcom

Hài trên truyền hình Việt Nam đi qua mấy giai đoạn lớn: thời đầu, tiểu phẩm và tấu hài xuất hiện xen trong chương trình văn nghệ tổng hợp; từ cuối thập niên 1990, khi các kênh giải trí mở rộng, hài có chương trình riêng, chương trình cuối tuần và chương trình Tết; thập niên 2000–2010 đến lượt sitcom dài tập, các định dạng mua bản quyền nước ngoài và chương trình thi tài tìm diễn viên hài; rồi một phần lớn tiếng cười dịch chuyển lên mạng. Mỗi giai đoạn gắn với một thay đổi về công nghệ và cách khán giả xem truyền hình.

Bối cảnh: truyền hình Việt Nam ra đời

Ở miền Nam, Đài Truyền hình Sài Gòn bắt đầu phát sóng ngày 7/2/1966. Ở miền Bắc, buổi phát sóng thử nghiệm đầu tiên của Đài Truyền hình Việt Nam diễn ra ngày 7/9/1970, ngày được lấy làm mốc thành lập đài. Trong những năm đầu, thời lượng phát sóng ít, máy thu hình chưa phổ biến, và nội dung giải trí thường là văn nghệ tổng hợp: ca múa nhạc, kịch, tấu, tiểu phẩm.

Hài thời kỳ này chủ yếu là sân khấu được đưa lên màn ảnh: một tiết mục tấu, một vở kịch ngắn, một màn tiểu phẩm do các đoàn nghệ thuật dàn dựng. Truyền hình là cửa sổ nhìn vào sân khấu hơn là một phương tiện làm hài riêng.

Các giai đoạn chính

Các mốc trên là khái quát, các hình thức chồng lấn lên nhau chứ không thay thế hẳn nhau.

Tiểu phẩm trong chương trình tạp kỹ và chương trình Tết

Trong nhiều năm, tiểu phẩm hài là "món" không thể thiếu của chương trình văn nghệ tổng hợp, chương trình chào năm mới và đặc biệt là chương trình đêm Giao thừa. Một tiểu phẩm dài vài phút đến hơn mười phút, do các nghệ sĩ hài quen mặt đóng, thường lấy chất liệu từ đời sống gia đình, chuyện làng xóm, chuyện công sở.

Chương trình hài cuối năm trên VTV — Gặp nhau cuối năm, nối tiếp tinh thần của Gặp nhau cuối tuần — trở thành một nét quen thuộc của đêm Giao thừa với nhiều gia đình. Lịch sử và nội dung của những chương trình này thuộc về sân khấu hài Việt và được bàn ở nơi khác; ở đây chỉ cần ghi nhận chúng như ví dụ rõ nhất về việc truyền hình biến một tiết mục hài thành thói quen chung của cả nước.

Chương trình hài có thương hiệu riêng

Khi các kênh giải trí mở rộng giờ phát sóng, hài có chương trình riêng phát định kỳ, thường vào cuối tuần. Một số chương trình gồm chuỗi tiểu phẩm do cùng một nhóm diễn viên đóng — rất gần với mô hình sketch comedy. Một số khác kết hợp tiểu phẩm với ca nhạc, đối đáp với khán giả. Đây là giai đoạn nhiều diễn viên hài được khán giả cả nước biết mặt nhờ truyền hình chứ không chỉ nhờ sân khấu.

Việc sản xuất chương trình hài định kỳ cũng đặt ra những bài toán quen thuộc của mọi nền truyền hình: cần kịch bản mới mỗi tuần, cần nhóm biên kịch ổn định, và cần cân bằng giữa chất liệu thời sự với chất liệu bền lâu.

Sitcom dài tập và định dạng mua bản quyền

Từ khoảng giữa thập niên 2000, sitcom — phim hài tình huống nhiều tập với dàn nhân vật cố định — xuất hiện ngày càng nhiều trên các kênh truyền hình Việt Nam. Một phần là sitcom do các hãng sản xuất trong nước tự viết, một phần là phiên bản Việt của các sitcom nước ngoài được mua bản quyền định dạng, rồi Việt hoá nhân vật và bối cảnh.

Sitcom truyền hình Việt thường có số tập lớn, phát hằng ngày hoặc nhiều buổi mỗi tuần. Điều này khác với mô hình mùa ngắn của truyền hình Anh hay một số chương trình Mỹ, và tạo áp lực lớn lên khâu viết. Cách quay cũng đa dạng: có chương trình dựng bối cảnh cố định trong trường quay, có chương trình quay như phim ở bối cảnh thật.

Chương trình thi tài và tìm kiếm diễn viên hài

Thập niên 2010 chứng kiến nhiều chương trình thi tài dành cho diễn viên hài, nhiều chương trình dựa trên định dạng mua từ nước ngoài. Có định dạng tìm kiếm tài năng hài mới; có định dạng thách thức khán giả nhịn cười; có định dạng để các nghệ sĩ nổi tiếng đóng tiểu phẩm ứng biến cùng nhau. Những chương trình này giúp một số gương mặt trẻ được biết đến, và đưa các khái niệm như ứng tác, độc thoại đến với khán giả truyền hình rộng hơn.

Cũng cần nói rằng truyền hình là phương tiện có quy định về nội dung phát sóng. Tiểu phẩm, câu đùa phải phù hợp khung giờ và đối tượng khán giả, nên hài truyền hình thường "an toàn" hơn hài sân khấu hay hài trên mạng.

Từ màn ảnh nhỏ lên mạng

Từ giữa thập niên 2010, thói quen xem thay đổi nhanh. Nhiều chương trình hài truyền hình được cắt thành đoạn ngắn đưa lên các nền tảng video, nơi một tiểu phẩm có thể được xem lại nhiều lần sau khi phát sóng. Đồng thời, nhiều diễn viên và nhóm hài trẻ bỏ qua truyền hình, làm thẳng cho mạng với web-drama, video ngắn, kênh riêng. Câu chuyện này được bàn kỹ trong bài về hài trên mạng.

Góc nhìn hôm nay

Hài truyền hình Việt Nam là một mảng ít được nghiên cứu hệ thống so với sân khấu hay điện ảnh. Nhiều chương trình cũ chỉ còn trong kho lưu trữ của các đài, hoặc được người xem tự số hoá từ băng ghi lại. Với người muốn tìm hiểu:

• Tìm trong kho lưu trữ chính thức. Các đài truyền hình lớn có kênh đăng tải lại chương trình cũ trên mạng. Đây là nguồn đáng tin hơn những bản sao chép không rõ gốc.
• Đọc báo chí cùng thời. Báo Nhân Dân, Tuổi Trẻ, Người Lao Động, VnExpress có nhiều bài viết về các chương trình hài truyền hình qua từng giai đoạn.
• So sánh định dạng gốc và bản Việt. Với chương trình mua bản quyền, xem song song bản gốc và bản Việt giúp hiểu cách hài được "dịch" sang văn hoá khác.
• Ghi lại ký ức gia đình. Hỏi ông bà, cha mẹ về những chương trình hài họ nhớ nhất — đó cũng là một cách lưu giữ lịch sử truyền hình.