Hài trên mạng là tiếng cười được làm ra để xem trên internet thay vì trên truyền hình: web-series nhiều tập, tiểu phẩm ngắn, video dọc vài chục giây, kênh hài của cá nhân và nhóm. Từ khi YouTube ra đời năm 2005, người làm hài có thể đến thẳng với khán giả mà không cần qua đài truyền hình; nhiều tên tuổi và chương trình truyền hình sau này bắt đầu từ mạng. Đổi lại, họ phải sống với thuật toán, nhịp sản xuất liên tục và áp lực con số.
Những mốc chính
| Thời gian | Sự kiện | Ý nghĩa với nghề hài |
|---|---|---|
| 2005 | YouTube ra đời | Ai cũng có thể đăng video; tiểu phẩm không cần đài phát sóng |
| Cuối 2005 | Một đoạn phim ngắn quay sẵn của Saturday Night Live lan rộng trên mạng | Lần đầu nhiều người thấy hài truyền hình có thể sống đời thứ hai trên internet |
| 2007 | Trang Funny or Die ra đời, do Will Ferrell và Adam McKay cùng sáng lập | Danh hài nổi tiếng chủ động làm nội dung riêng cho mạng |
| 2013–2017 | Vine, nền tảng video sáu giây, hoạt động | Một thế hệ người làm hài học cách kể chuyện trong vài giây |
| Cuối thập niên 2010 | Video dọc ngắn bùng nổ trên nhiều nền tảng | Hài chuyển sang điện thoại, xem theo luồng, lan nhờ âm thanh và trào lưu |
Web-series: từ mạng lên truyền hình
Web-series là loạt phim nhiều tập làm cho mạng, thường ngắn hơn một tập truyền hình. Ở Mỹ, nhiều web-series hài đã được các kênh truyền hình mua và phát triển thành chương trình chính thức. Ví dụ hay được nhắc là Broad City: bắt đầu là web-series tự sản xuất năm 2009, sau đó trở thành loạt phim trên kênh Comedy Central từ năm 2014. Chương trình phỏng vấn giả Between Two Ferns bắt đầu trên Funny or Die năm 2008, với lối phỏng vấn ngượng ngập cố ý, và về sau có cả một phim dài.
Con đường này hấp dẫn vì web-series là "tập phim thử" rẻ: người làm hài chứng minh được ý tưởng có khán giả trước khi xin kinh phí lớn.
Ở Việt Nam, từ giữa thập niên 2010, nhiều web-drama hài và loạt tiểu phẩm được làm riêng cho các nền tảng video, có loạt thu hút lượng người xem lớn và đưa diễn viên trẻ đến với khán giả rộng hơn, có người sau đó tham gia phim điện ảnh và chương trình truyền hình.
Video ngắn: hài trong vài chục giây
Đặc điểm định dạng
- Khung dọc: quay cho màn hình điện thoại, thường cận mặt, ít bối cảnh.
- Cú móc đầu tiên: người xem lướt rất nhanh, nên vài giây đầu phải có lý do để họ dừng lại.
- Một ý duy nhất: không có chỗ cho câu chuyện nhiều nhịp; một tình huống, một cú lật.
- Lặp vòng: nhiều video được thiết kế để khi hết lại nối liền với đầu, khuyến khích xem lại.
- Âm thanh trào lưu: một câu thoại, một đoạn nhạc được hàng nghìn người dùng lại theo cách riêng.
Kế thừa từ hài cũ
Dù trông mới, video hài ngắn dùng lại rất nhiều công cụ cổ điển: one-liner, hài phản ứng, double take, nhại giọng kiểu người, hài đạo cụ, quy tắc bộ ba. Người làm giỏi thường là người hiểu các kỹ thuật này, chỉ là nén chúng vào khung thời gian ngắn hơn. Một người đóng nhiều vai trong cùng video — tự đối đáp với chính mình — là phiên bản cá nhân của sketch comedy.
Thuận lợi và cái giá
| Thuận lợi | Cái giá |
|---|---|
| Không cần qua đài truyền hình hay nhà sản xuất | Phụ thuộc vào thuật toán phân phối mà người làm không kiểm soát |
| Chi phí thấp, điện thoại là đủ để bắt đầu | Phải đăng liên tục để không bị quên; dễ kiệt sức |
| Phản hồi tức thì qua lượt xem, bình luận | Dễ chạy theo con số, đánh mất giọng riêng |
| Thử nghiệm nhanh nhiều ý tưởng | Câu đùa bị sao chép, đăng lại không ghi nguồn |
| Tiếp cận khán giả quốc tế | Bình luận ác ý, công kích cá nhân |
Những vấn đề nghề đặc thù của hài trên mạng
Đạo nội dung
Một tiểu phẩm thành công có thể bị người khác quay lại gần như y hệt, hoặc bị cắt ghép đăng lên kênh khác. Vấn đề "đạo miếng hài" vốn đã tồn tại trong giới làm hài từ lâu, nhưng mạng khiến nó nhanh và khó kiểm soát hơn. Các nền tảng có công cụ báo cáo vi phạm bản quyền; với tranh chấp cụ thể, người làm nội dung nên hỏi luật sư về Luật Sở hữu trí tuệ.
Bản quyền âm thanh
Dùng nhạc, đoạn phim hay đoạn thoại của người khác trong video có thể vi phạm bản quyền, dù nền tảng cho phép chèn. Nhiều nền tảng có thư viện âm thanh được cấp phép riêng.
Câu đùa bị cắt khỏi bối cảnh
Trên sân khấu, khán giả nghe cả tiết mục. Trên mạng, một câu đùa có thể bị cắt riêng, lan truyền tới những người không biết bối cảnh và hiểu sai. Người làm hài trên mạng phải tính đến việc mỗi đoạn có thể bị xem một mình.
Ranh giới tiếng cười
Áp lực câu lượt xem dễ đẩy người làm hài tới những chất liệu gây sốc, chế giễu người khác, hoặc trêu chọc người thật không biết mình bị quay. Những kiểu nội dung này có thể gây tổn thương, vi phạm quyền riêng tư và quy định của nền tảng, và thường không bền. Nguyên tắc "cười cùng, không cười vào người yếu thế" càng quan trọng khi khán giả là hàng triệu người lạ.
Mạng và các sân khấu khác bổ trợ nhau
Hài trên mạng không thay thế hoàn toàn sân khấu hay truyền hình. Nhiều danh hài độc thoại dùng mạng để giới thiệu đoạn ngắn, kéo khán giả đến suất diễn trực tiếp. Nhiều chương trình truyền hình tồn tại phần lớn nhờ các đoạn cắt chia sẻ lên mạng. Và nhiều người bắt đầu trên mạng rồi tìm đến sân khấu để rèn kỹ năng diễn trước khán giả thật — thứ mà màn hình không dạy được.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu làm hài trên mạng
- Học kỹ thuật cổ điển trước. Cấu trúc câu đùa, nhịp, persona, phản ứng — những bài khác trong wiki này đều áp dụng được cho video ngắn.
- Tìm một góc riêng. Một nghề, một môi trường, một kiểu nhân vật mà bạn hiểu rõ hơn người khác.
- Viết trước khi quay. Video ngắn trông ngẫu hứng nhưng phần lớn video hay đều có kịch bản, dù chỉ vài dòng.
- Giữ lịch đều nhưng vừa sức. Đăng đều đặn quan trọng, nhưng kiệt sức sẽ làm chất lượng tụt nhanh hơn.
- Ghi nguồn khi dùng ý tưởng của người khác, và lưu bản gốc có ngày tháng cho nội dung của mình.
- Diễn trước khán giả thật khi có thể. Open mic, câu lạc bộ kịch giúp rèn phản xạ mà video không cho.
Câu hỏi thường gặp
Web-series hài là gì?
Web-series hài là loạt phim hài nhiều tập làm riêng để xem trên mạng, thường ngắn hơn một tập truyền hình. Một số web-series thành công đã được kênh truyền hình mua và phát triển thành chương trình chính thức, như Broad City ở Mỹ.
Vine là gì và vì sao quan trọng với hài?
Vine là nền tảng video sáu giây hoạt động từ 2013 đến 2017. Giới hạn thời lượng cực ngắn buộc người làm hài kể chuyện trong vài giây, và nhiều kỹ thuật của video hài ngắn ngày nay được hình thành từ đó.
Làm video hài ngắn cần những gì?
Về thiết bị, một chiếc điện thoại là đủ để bắt đầu. Quan trọng hơn là ý tưởng rõ ràng, cú móc trong vài giây đầu, một cú lật gọn và kịch bản viết trước. Các kỹ thuật hài cổ điển như phản ứng, nhại giọng, quy tắc bộ ba đều dùng được.
Bị người khác đạo video hài thì làm gì?
Có thể dùng công cụ báo cáo vi phạm bản quyền của nền tảng, kèm bằng chứng như bản gốc có ngày đăng. Với tranh chấp nghiêm trọng, nên hỏi luật sư về quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam.
Hài trên mạng có thay thế hài truyền hình không?
Không hoàn toàn. Hai môi trường bổ trợ nhau: chương trình truyền hình sống thêm nhờ đoạn cắt trên mạng, người làm hài trên mạng được mời lên truyền hình và sân khấu. Mỗi môi trường có khán giả và quy tắc riêng.
