Hài Pháp đại chúng và những phim hài đông khán giả nhất nước Pháp

Hài Pháp đại chúng (comédie populaire) là dòng phim hài làm cho số đông khán giả trong nước, và nó giữ một vị trí hiếm thấy: trong danh sách những phim Pháp bán được nhiều vé nhất tại Pháp, phần lớn là phim hài. Bienvenue chez les Ch'tis (2008), Intouchables (2011), La Grande Vadrouille (1966), Les Visiteurs (1993) đều thu hút hàng chục triệu lượt khán giả. Giới phê bình nhiều khi lạnh nhạt với chúng, nhưng chính chúng là thứ cả nước Pháp cùng xem, cùng nhớ thoại và chiếu lại trên truyền hình mỗi dịp lễ.

Vì sao phim hài thống trị phòng vé Pháp

Pháp là một trong số ít nước châu Âu mà phim trong nước vẫn chiếm phần đáng kể thị phần trước phim Hollywood. Trong phần thị phần ấy, phim hài là thể loại đi đầu. Có vài lý do hay được nhắc:

• Ngôn ngữ và văn hóa riêng. Phim hài dựa vào chơi chữ, giọng nói, thói quen địa phương, những thứ phim nhập khẩu không thay được.
• Hệ thống ngôi sao hài. Từ Fernandel, Bourvil, Louis de Funès đến Pierre Richard, Christian Clavier, Dany Boon, khán giả Pháp đi xem phim vì tên diễn viên hài.
• Truyền hình nuôi dưỡng. Phim hài thành công được chiếu đi chiếu lại trên các kênh lớn, thành ký ức chung của nhiều thế hệ, và giúp phim mới của cùng ngôi sao dễ bán vé.
• Cơ chế hỗ trợ điện ảnh. Pháp có hệ thống hỗ trợ sản xuất phim trong nước qua Trung tâm Điện ảnh Quốc gia (CNC), giúp duy trì lượng phim nội địa lớn mỗi năm.

Những phim đông khán giả nhất

Ở Pháp, thành công phòng vé thường được tính bằng số lượt vé bán ra (entrées) chứ không phải doanh thu, vì giá vé thay đổi qua nhiều thập niên. Các con số dưới đây là số lượt vé xấp xỉ theo thống kê thường được dẫn.

Trong nhiều năm, La Grande Vadrouille giữ kỷ lục phim đông khán giả nhất tại Pháp, cho đến khi Titanic (1997) vượt qua. Sau đó Bienvenue chez les Ch'tis trở thành phim Pháp đông khán giả nhất trong nước. Đáng chú ý là ba phim dẫn đầu danh sách phim Pháp đều là phim hài.

Ba thời kỳ của hài Pháp đại chúng

Thập niên 1960–1970: thời của Bourvil và de Funès

Đạo diễn Gérard Oury ghép Bourvil, hiền lành và chân chất, với Louis de Funès, nóng nảy và hống hách, trong Le Corniaud (1965) và La Grande Vadrouille (1966). Đây là công thức cặp đôi lệch nhau quen thuộc, nhưng được thực hiện với quy mô phim phiêu lưu lớn, quay ở nhiều địa điểm. Cùng thời, loạt phim Le Gendarme de Saint-Tropez bắt đầu từ năm 1964 đưa de Funès thành ngôi sao số một. Sự nghiệp của ông được kể kỹ hơn trong bài riêng về Louis de Funès.

Những năm 1970, Pierre Richard nổi lên với hình ảnh người đàn ông vụng về, lơ đãng, tóc xoăn rối, như trong Le Grand Blond avec une chaussure noire (1972). Ông sau đó đóng cặp với Gérard Depardieu trong vài phim của Francis Veber.

Thập niên 1980–1990: Le Splendid và thế hệ ứng tác

Một nhóm diễn viên bước ra từ nhà hát cà phê Le Splendid ở Paris, gồm Christian Clavier, Josiane Balasko, Gérard Jugnot, Thierry Lhermitte, Michel Blanc và những người khác. Họ mang đến lối hài nhóm, tự giễu tầng lớp trung lưu, với Les Bronzés (1978) về một khu nghỉ dưỡng mùa hè và Le Père Noël est une ordure (1982). Nhiều câu thoại từ các phim này thành câu cửa miệng ở Pháp.

Năm 1993, Les Visiteurs đưa một hiệp sĩ thời Trung cổ và người hầu của ông lạc tới nước Pháp hiện đại. Christian Clavier và Jean Reno đóng chính. Hài kịch "người lạc thời đại" này khai thác sự va chạm giữa lễ nghi phong kiến và đời sống tiện nghi.

Từ năm 2000: các kỷ lục mới

Astérix & Obélix: Mission Cléopâtre (2002) của Alain Chabat chuyển thể truyện tranh nổi tiếng với lối hài đầy chơi chữ và nhại văn hóa đại chúng. Bienvenue chez les Ch'tis (2008) kể chuyện một công chức bưu điện miền Nam bị điều lên vùng Nord-Pas-de-Calais ở cực Bắc, nơi ông tưởng là lạnh lẽo, khắc nghiệt, rồi dần yêu con người ở đó. Intouchables (2011) là phim hài chính kịch về tình bạn giữa một triệu phú liệt tứ chi và người chăm sóc, chạm tới khán giả nhiều nước.

Francis Veber và nhân vật François Pignon

Biên kịch và đạo diễn Francis Veber có một sáng tạo đặc biệt: nhân vật tên François Pignon, xuất hiện trong nhiều phim khác nhau, mỗi phim do một diễn viên khác đóng. Pignon luôn là người đàn ông bình thường, có phần ngây ngô, vô tình làm đảo lộn cuộc sống những người xung quanh. Trong Le Dîner de cons (1998), chuyển thể từ vở kịch của chính Veber, Pignon do Jacques Villeret đóng: một nhóm người giàu có tổ chức những bữa tối, mỗi người phải mời một vị khách "ngốc" để cùng cười, nhưng Pignon lại vô tình khiến kẻ mời mình gặp hết tai họa này đến tai họa khác.

Đây là một mẹo biên kịch đáng học: người bị coi là ngốc hóa ra lại là người khiến kẻ tự cho mình thông minh lộ ra sự nhỏ nhen. Tiếng cười cuối cùng không nhằm vào Pignon mà nhằm vào thói kiêu ngạo.

Đặc điểm chung của hài Pháp đại chúng

• Hài tình huống và hiểu lầm. Mạnh nhất khi dựa vào kịch bản chặt chẽ, nhiều phim chuyển thể từ kịch sân khấu.
• Cặp đôi lệch nhau. Người nóng và người hiền, người giàu và người nghèo, người thành phố và người tỉnh lẻ.
• Va chạm vùng miền và giai tầng. Nhiều phim lấy định kiến giữa các vùng hay các tầng lớp làm khởi điểm, rồi phá bỏ nó ở cuối phim.
• Ngôi sao trước, đạo diễn sau. Khán giả nhớ tên diễn viên hơn tên đạo diễn.
• Thoại thành câu cửa miệng. Phim hài đại chúng thành công là phim mà người Pháp trích thoại trong đời thường.

Cần nói thêm: phim hài dựa trên định kiến là con dao hai lưỡi. Những phim được yêu mến lâu dài thường dùng định kiến như điểm xuất phát rồi cho nhân vật vượt qua nó; phim chỉ khai thác định kiến để cười cợt thường gây tranh cãi và chóng cũ.

Giới phê bình và khán giả: hai thế giới

Ở Pháp tồn tại một khoảng cách lâu đời giữa phim "tác giả" được giới phê bình tôn vinh và phim hài đại chúng được khán giả yêu thích. Các tạp chí điện ảnh lớn ít khi dành lời khen cho phim hài phòng vé, và giải César, giải điện ảnh quốc gia của Pháp, thường trao cho phim nghệ thuật hơn.

Theo thời gian, cách nhìn này dịu đi. Louis de Funès được trao giải César danh dự năm 1980, và nhiều phim hài cũ được đánh giá lại như những tác phẩm có tay nghề cao về nhịp và diễn xuất. Hài Pháp đại chúng cũng là nguồn làm lại phổ biến: Hollywood đã làm lại nhiều phim hài Pháp, trong đó có các phim của Francis Veber.

Góc nhìn hôm nay: xem hài Pháp để hiểu nước Pháp

Phim hài đại chúng là một cửa sổ tốt để hiểu nước Pháp đời thường: các vùng miền, cách người Pháp nhìn tầng lớp của nhau, cách họ cười vào chính sự cầu kỳ của mình. Với người học tiếng Pháp, đây cũng là nguồn nghe tiếng nói đời thường, dù có những câu chơi chữ rất khó dịch.

Nếu muốn xem theo thứ tự lịch sử: La Grande Vadrouille để thấy thời kỳ vàng của cặp Bourvil – de Funès, Les Bronzés để thấy lối hài nhóm, Les Visiteurs cho hài lạc thời đại, Le Dîner de cons cho kịch bản chặt chẽ, và Bienvenue chez les Ch'tis hoặc Intouchables để hiểu vì sao hai phim này phá kỷ lục. Nên chọn bản có phụ đề dịch kỹ, vì phần lớn tiếng cười nằm trong lời thoại.