Hài kiểu Ý (commedia all'italiana): tiếng cười về xã hội Ý 1950–1970

Hài kiểu Ý (commedia all'italiana) là dòng phim hài Ý nở rộ khoảng cuối thập niên 1950 đến giữa thập niên 1970, cười vào chính xã hội Ý thời "phép màu kinh tế": thói khoe khoang, tính hèn nhát, luật lệ lỗi thời về hôn nhân, giấc mơ đổi đời. Cái tên lấy từ phim Divorzio all'italiana (Ly hôn kiểu Ý, 1961) của Pietro Germi. Khác với hài thuần giải trí, dòng phim này hay để lại vị đắng, có khi kết thúc bằng một cái chết hay một thất bại.

Đừng nhầm với commedia dell'arte

Hai cái tên nghe gần giống nhau nhưng là hai thứ khác hẳn. Commedia dell'arte là sân khấu hài ứng tác có mặt nạ của Ý từ thế kỷ 16, với các nhân vật như Arlecchino, Pantalone; lịch sử của nó thuộc các bài về sân khấu hài kịch cổ. Commedia all'italiana là điện ảnh thế kỷ 20, không mặt nạ, nhân vật là người Ý bình thường của thời hậu chiến. Điểm chung duy nhất có lẽ là cả hai đều dựng những "kiểu người" dễ nhận ra và cười vào thói xấu của họ.

Bối cảnh: nước Ý đổi đời nhanh

Từ cuối thập niên 1950 đến đầu thập niên 1960, nước Ý trải qua giai đoạn tăng trưởng mạnh thường được gọi là "phép màu kinh tế" (miracolo economico). Người dân từ nông thôn và miền Nam đổ về các thành phố công nghiệp miền Bắc. Xe hơi, ti vi, tủ lạnh, kỳ nghỉ ở bãi biển đến với tầng lớp trung lưu. Nhưng nếp nghĩ cũ, luật lệ cũ và khoảng cách giàu nghèo vẫn còn nguyên.

Chính độ vênh giữa đời sống mới và tâm lý cũ là kho chất liệu của hài kiểu Ý. Nhân vật muốn hiện đại nhưng vẫn mang nỗi sợ, sự ích kỷ và thói sĩ diện truyền thống. Các nhà làm phim nhìn họ vừa thương vừa giễu.

Dòng phim này cũng kế thừa từ chủ nghĩa hiện thực mới (neorealismo) của điện ảnh Ý sau chiến tranh: quay ở đường phố thật, quan tâm đến người bình thường. Có thể nói hài kiểu Ý là chủ nghĩa hiện thực mới học được cách cười.

Những phim định hình thể loại

I soliti ignoti: kẻ trộm cũng là người lao động

Phim của Mario Monicelli thường được coi là điểm khởi đầu của dòng phim. Một nhóm người thất nghiệp, trộm vặt, mỗi người một tật, hợp sức đục tường vào một tiệm cầm đồ. Kế hoạch đổ bể từ đầu đến cuối. Phim nhại lại dòng phim phá két nghiêm túc đang thịnh hành, nhưng điều đọng lại là sự thương cảm với những con người lép vế của nước Ý nghèo.

Divorzio all'italiana: cười vào điều luật

Marcello Mastroianni đóng một nam tước Sicily chán vợ, phải lòng cô em họ trẻ. Ly hôn khi ấy chưa hợp pháp ở Ý. Ông nảy ra kế: dàn dựng để vợ ngoại tình, rồi giết vợ với tư cách người chồng bị xúc phạm danh dự, vì luật thời đó xử nhẹ cho loại tội này. Phim giành giải Oscar kịch bản gốc. Tiếng cười sắc lạnh của nó nhắm thẳng vào luật pháp và quan niệm danh dự. Ly hôn được hợp pháp hóa ở Ý năm 1970, còn điều luật giảm nhẹ cho "tội phạm vì danh dự" chỉ bị bãi bỏ năm 1981.

Il sorpasso: chuyến đi kết thúc bằng tai nạn

Vittorio Gassman đóng Bruno, một gã nói nhiều, phóng xe ẩu, sống nhanh và ồn ào, kéo theo một sinh viên luật nhút nhát trong chuyến đi dọc bờ biển dịp lễ giữa mùa hè. Suốt phim là những cảnh vui, khoe khoang, tán tỉnh. Cái kết đột ngột và bi thảm biến cả bộ phim thành một lời nhận xét về nước Ý chạy quá nhanh mà không biết đi đâu. Nhiều nhà phê bình coi đây là đỉnh cao của thể loại.

Gương mặt của hài kiểu Ý

Các diễn viên

• Alberto Sordi: chuyên đóng người Ý trung bình hèn nhát, cơ hội, nịnh trên nạt dưới, nhưng khiến khán giả nhận ra chính mình.
• Vittorio Gassman: xuất thân sân khấu kịch nghiêm túc, trong hài kiểu Ý lại thường đóng những gã khoác lác, tràn đầy năng lượng.
• Ugo Tognazzi và Nino Manfredi: hai gương mặt quen của dòng phim, mỗi người một kiểu nhân vật đời thường.
• Marcello Mastroianni: ngôi sao lãng mạn của điện ảnh Ý, trong hài kiểu Ý tự giễu hình ảnh người đàn ông đẹp trai của chính mình.
• Monica Vitti: một trong số ít nữ diễn viên được nhớ đến như ngôi sao hài của dòng phim vốn thiên về nhân vật nam.

Biên kịch: linh hồn phía sau

Dòng phim này dựa rất nhiều vào biên kịch. Cặp Age và Scarpelli (Agenore Incrocci và Furio Scarpelli) viết hoặc đồng viết nhiều phim quan trọng nhất. Kịch bản hài kiểu Ý thường được viết theo nhóm, mỗi người góp quan sát về một kiểu người Ý, khá giống phòng biên kịch hài sau này.

Đặc trưng: cười mà đắng

• Nhân vật không anh hùng. Họ ích kỷ, hèn, láu cá. Phim không trừng phạt họ một cách đạo đức, cũng không tha bổng; chỉ cho thấy.
• Cái kết không có hậu. Thất bại, chia ly, có khi là cái chết. Đây là điểm khác lớn nhất so với phim hài Hollywood cùng thời.
• Bối cảnh xã hội cụ thể. Luật hôn nhân, di cư từ Nam ra Bắc, khu ổ chuột, cơn sốt tiêu dùng.
• Diễn xuất tự nhiên. Không phải hài hình thể cường điệu, mà là quan sát cử chỉ, giọng nói, thói quen của người thật.

Một số nhà phê bình gọi lối hài này là "cười vào nỗi đau của mình". Người Ý xem phim và nhận ra những gì họ không muốn thừa nhận về bản thân, nhưng vì được kể bằng tiếng cười, họ chấp nhận được.

Thoái trào và di sản

Từ cuối thập niên 1970, khi những tên tuổi lớn già đi và nước Ý bước vào thời kỳ bất ổn mới, dòng phim mất dần sức sống. Truyền hình thương mại phát triển, khán giả chuyển sang loại hài nhẹ nhàng, dễ dãi hơn. La terrazza (1980) của Ettore Scola, về một nhóm trí thức trung niên chán chường, đôi khi được nhắc như một lời từ biệt của thế hệ ấy.

Nhưng ảnh hưởng của hài kiểu Ý còn lan xa. I soliti ignoti từng được làm lại ở Mỹ. Lối hài pha bi kịch, nhân vật đáng ghét mà đáng thương, cái kết không ngọt ngào, đều là những gì điện ảnh nhiều nước học được.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu

Với người mới, I soliti ignoti là lựa chọn dễ chịu nhất, nhẹ nhàng và dễ thương. Sau đó xem Divorzio all'italiana để cảm nhận tiếng cười sắc lạnh, rồi Il sorpasso để thấy thể loại đạt đỉnh. Ai muốn hiểu cả một thời kỳ có thể xem C'eravamo tanto amati, gói ba mươi năm lịch sử xã hội Ý trong một câu chuyện tình bạn.

Khi xem, hãy để ý cách phim giới thiệu nhân vật bằng thói quen nhỏ thay vì lời giới thiệu. Đó là bài học tốt cho bất cứ ai viết hài: quan sát người thật sát đến mức khán giả vừa cười vừa thấy ngượng vì nhận ra mình. Các cơ quan lưu trữ phim như Cineteca di Bologna thường phục chế và giới thiệu lại các phim của dòng này, là nguồn tham khảo đáng tin cho ai muốn tìm hiểu sâu.