Hài Hồng Kông thập niên 1970–1980 là giai đoạn điện ảnh Hồng Kông tìm ra tiếng cười của riêng mình, trước khi lối hài "vô li đầu" của thập niên 1990 nổi lên. Ba dòng chính định hình thời kỳ này: hài thị dân bằng tiếng Quảng Đông của anh em nhà Hứa (Hứa Quán Văn, Hứa Quán Kiệt, Hứa Quán Anh), hài võ thuật kết hợp động tác và tiếng cười, và hài phiêu lưu kinh phí lớn của hãng Tân Nghệ Thành. Nhiều phim thời này lập kỷ lục phòng vé tại chỗ và lan rộng khắp châu Á, kể cả qua băng video ở Việt Nam.
Bối cảnh: tiếng Quảng Đông trở lại màn ảnh
Đầu thập niên 1970, phần lớn phim chiếu rạp ở Hồng Kông nói tiếng Quan Thoại, dù đa số dân Hồng Kông nói tiếng Quảng Đông hằng ngày. Phim võ hiệp và phim của các hãng lớn như Thiệu Thị (Shaw Brothers) chủ yếu là phim Quan Thoại. Sản xuất phim tiếng Quảng Đông gần như ngừng trệ trong một thời gian.
Truyền hình thay đổi tình thế. Đài TVB phát sóng các chương trình tạp kỹ và hài bằng tiếng Quảng Đông, tạo ra một thế hệ ngôi sao mới gần gũi với khán giả. Khi những ngôi sao ấy bước lên màn ảnh rộng, họ mang theo tiếng nói đời thường của người Hồng Kông. Anh em nhà Hứa là trường hợp tiêu biểu nhất.
Anh em nhà Hứa: cười vào đời sống thị dân
Ba anh em, ba vai trò
Hứa Quán Văn (Michael Hui) là người viết, đạo diễn và đóng vai chính, thường vào vai ông chủ keo kiệt, gian xảo nhưng đáng thương. Hứa Quán Kiệt (Sam Hui) là ngôi sao ca nhạc, đóng vai chàng trai trẻ lanh lợi và hát nhạc phim bằng tiếng Quảng Đông. Hứa Quán Anh (Ricky Hui) đóng những vai khờ khạo, vụng về. Sự phối hợp này cho mỗi phim một tam giác nhân vật rõ ràng: kẻ bóc lột, người làm công lanh lợi, và người làm công ngốc nghếch.
Những phim đánh dấu
- Quỷ mã song tinh (1974): phim về những tay bạc bịp, mở đầu cho chuỗi thành công của anh em nhà Hứa với hãng Gia Hòa (Golden Harvest).
- Bán cân bát lượng (The Private Eyes, 1976): chuyện một văn phòng thám tử tư với ông chủ keo kiệt và hai nhân viên. Phim lập kỷ lục phòng vé Hồng Kông thời điểm ấy và thường được nhắc là đỉnh cao của bộ ba.
- Mại thân khế (The Contract, 1978): châm biếm ngành truyền hình và hợp đồng nghệ sĩ.
- Ma đăng bảo tiêu (Security Unlimited, 1981): chuyện một công ty bảo vệ.
Vì sao khán giả thích
Phim của Hứa Quán Văn đặt nhân vật vào những nơi người Hồng Kông bình thường làm việc: văn phòng nhỏ, nhà hàng, công ty dịch vụ. Tiếng cười đến từ sự chật chội, áp lực kiếm tiền, thói keo kiệt của chủ và mánh khóe của nhân viên. Đây là hài về đời sống làm công trong một thành phố đang tăng trưởng nhanh, và khán giả thấy mình trong đó. Nhạc phim của Hứa Quán Kiệt, hát bằng tiếng Quảng Đông với ca từ đời thường, góp phần đưa nhạc Quảng Đông (Cantopop) lên vị trí phổ biến.
Hài võ thuật: khi động tác thành tiếng cười
Cuối thập niên 1970, phim võ thuật Hồng Kông chuyển hướng. Thay vì những anh hùng nghiêm nghị, phim bắt đầu có nhân vật chính lém lỉnh, hay bị đánh, học võ trong những tình huống trớ trêu. Đạo diễn kiêm chỉ đạo võ thuật Viên Hòa Bình (Yuen Woo-ping) với hai phim năm 1978 là Xà hình điêu thủ và Túy quyền đã đưa lối hài võ thuật này thành công lớn. Ngôi sao của hai phim, Thành Long, có bài riêng ở mục thể thao đối kháng; ở đây chỉ ghi nhận vai trò của các phim ấy trong việc định hình hài võ thuật.
Hồng Kim Bảo (Sammo Hung) mở thêm một nhánh: hài võ thuật kết hợp yếu tố ma quái, như Quỷ đả quỷ (1980). Dòng phim này dẫn tới Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire, 1985) với Lâm Chánh Anh trong vai thầy pháp, mở ra cả một làn sóng phim cương thi hài kéo dài nhiều năm. Hồng Kim Bảo cũng đứng sau loạt phim "Phúc tinh" từ đầu thập niên 1980, một nhóm diễn viên hài kiêm võ thuật đóng chung.
Cách hài võ thuật được dựng
- Động tác như một câu đùa: một chiêu thức có tiền đề, đánh lạc hướng và cú chốt bất ngờ.
- Đạo cụ đời thường: ghế, bát đũa, thang, cây chổi thành vũ khí trong những cảnh đánh nhau giữa quán xá.
- Nhân vật chịu đau: người hùng bị đánh nhiều, nhăn nhó, kêu la, khác hẳn hình ảnh anh hùng bất khả chiến bại.
- Nhịp chính xác: mỗi cú đánh và phản ứng được dàn dựng như nhạc, giống cách các danh hài phim câm từng làm.
Tân Nghệ Thành và hài phiêu lưu kinh phí lớn
Năm 1980, Mạch Gia (Karl Maka), Hoàng Bách Minh (Raymond Wong) và Thạch Thiên (Dean Shek) lập hãng Tân Nghệ Thành (Cinema City). Hãng nổi tiếng với cách làm kịch bản theo nhóm: nhiều người cùng ngồi bàn ý tưởng, thử miếng hài, giống một phòng biên kịch. Sản phẩm thành công nhất là loạt phim Tối giai phách đương (Aces Go Places), bắt đầu từ năm 1982, với Hứa Quán Kiệt và Mạch Gia đóng một cặp đôi đối lập: tay trộm lịch lãm và viên thám tử đầu trọc nóng nảy.
Loạt phim kết hợp hài, hành động, kỹ xảo và cảnh rượt đuổi, nhắm tới khán giả gia đình dịp Tết Nguyên đán. Mô hình "phim Tết" kinh phí lớn, nhiều ngôi sao, hài là chính, từ đây trở thành truyền thống của điện ảnh Hồng Kông.
Bảng tóm tắt ba dòng hài
| Dòng | Gương mặt chính | Nguồn hài | Đối tượng khán giả |
|---|---|---|---|
| Hài thị dân | Anh em nhà Hứa | Đời sống làm công, thói keo kiệt, mánh khóe | Người làm công Hồng Kông |
| Hài võ thuật | Viên Hòa Bình, Hồng Kim Bảo, Lâm Chánh Anh | Động tác, đạo cụ, nhân vật chịu đau, yếu tố ma quái | Rộng khắp châu Á |
| Hài phiêu lưu | Tân Nghệ Thành, Mạch Gia, Hứa Quán Kiệt | Cặp đôi đối lập, kỹ xảo, rượt đuổi | Gia đình, mùa phim Tết |
Bước chuyển sang thập niên 1990
Đến cuối thập niên 1980, những dòng hài trên đã tạo ra một nền công nghiệp phim hài rất mạnh. Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông (Kim Tượng) ra đời năm 1982, phản ánh sự trưởng thành của ngành. Bước sang thập niên 1990, lối hài "vô li đầu" với những câu thoại phi lý, dồn dập trở thành hiện tượng mới; người gắn với lối hài này, Châu Tinh Trì, có bài riêng ở mục danh hài điện ảnh. Nhưng nhiều yếu tố của nó đã có mầm từ thập niên 1970–1980: sự tự giễu, chơi chữ tiếng Quảng Đông, và việc trộn lẫn các thể loại không ngại ngùng.
Góc nhìn hôm nay: xem lại hài Hồng Kông thế nào
Với nhiều khán giả Việt lớn lên cùng băng video, hài Hồng Kông là ký ức quen thuộc, thường được xem qua bản lồng tiếng. Nếu có dịp, hãy thử xem bản gốc tiếng Quảng Đông có phụ đề: rất nhiều miếng hài của anh em nhà Hứa nằm ở chơi chữ và giọng điệu mà bản lồng tiếng khó giữ.
Để thấy rõ ba dòng chính, có thể chọn Bán cân bát lượng cho hài thị dân, Túy quyền hoặc Cương thi tiên sinh cho hài võ thuật, và Tối giai phách đương cho hài phiêu lưu. Các bản phục chế gần đây của nhiều phim Hồng Kông cũ có chất lượng hình ảnh tốt hơn hẳn bản băng ngày trước. Hong Kong Film Archive (Tư liệu quán Điện ảnh Hồng Kông) là nơi lưu trữ và thường tổ chức các đợt chiếu lại, đồng thời có nhiều ấn phẩm nghiên cứu về giai đoạn này.
Câu hỏi thường gặp
Anh em nhà Hứa là ai?
Anh em nhà Hứa gồm Hứa Quán Văn, Hứa Quán Kiệt và Hứa Quán Anh, những người làm nên dòng phim hài thị dân tiếng Quảng Đông ở Hồng Kông thập niên 1970–1980. Hứa Quán Văn viết và đạo diễn, Hứa Quán Kiệt hát nhạc phim, cả ba cùng đóng.
Phim Bán cân bát lượng có gì nổi bật?
Bán cân bát lượng (The Private Eyes, 1976) kể chuyện một văn phòng thám tử tư với ông chủ keo kiệt và nhân viên lanh lợi. Phim lập kỷ lục phòng vé Hồng Kông thời điểm ra mắt và được coi là đỉnh cao của anh em nhà Hứa.
Hài võ thuật Hồng Kông bắt đầu từ khi nào?
Lối hài võ thuật thành công lớn từ cuối thập niên 1970, tiêu biểu là hai phim năm 1978 do Viên Hòa Bình đạo diễn, Xà hình điêu thủ và Túy quyền. Sau đó Hồng Kim Bảo mở rộng sang hài võ thuật ma quái.
Vô li đầu là gì?
Vô li đầu là lối hài phi lý, dồn dập của điện ảnh Hồng Kông nổi lên từ khoảng năm 1990, với những câu thoại không ăn nhập và tình huống vô lý. Lối hài này gắn với Châu Tinh Trì, xuất hiện sau giai đoạn hài thập niên 1970–1980.
Phim Cương thi tiên sinh ra đời năm nào?
Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire) ra mắt năm 1985, do Hồng Kim Bảo sản xuất và Lâm Chánh Anh đóng vai thầy pháp. Phim mở ra làn sóng phim cương thi hài kéo dài nhiều năm ở Hồng Kông.