Những danh hài Việt đã khuất và các đóng góp được ghi nhận cho nghề

Nhiều danh hài Việt đã khuất để lại những thứ còn sống tới hôm nay: một làn điệu hài, một nhân vật truyền hình, một lối diễn đời thường, những học trò tiếp nối. Bài này điểm lại một số nghệ sĩ có đóng góp được báo chí ghi nhận rõ — Văn Hường, Tùng Lâm, Văn Hiệp, Hữu Lộc, Anh Vũ, Chí Tài, Vũ Đức — chỉ qua sự kiện công khai và tác phẩm. Danh sách không nhằm xếp hạng, và còn rất nhiều tên tuổi khác xứng đáng được nhớ.

Dòng thời gian tưởng nhớ

Văn Hường: người đưa tiếng cười vào làn điệu vọng cổ

Chặng đầu đời nghề của Văn Hường — vọng cổ hài thập niên 1960–1970, bài Đêm tân hôn, loạt bài Tư Ếch của soạn giả Viễn Châu — đã được kể trong bài về hài Sài Gòn. Ở đây đáng nhắc phần sau: năm 1972 ông cùng nghệ sĩ Thanh Hải lập đoàn Thanh Hải – Văn Hường, tự gánh cả việc giữ đoàn lẫn đứng diễn; từ năm 1986 ông rời sân khấu, mở quán đờn ca tài tử ở Thủ Đức, nơi lớp nghệ sĩ và người mê đờn ca vẫn tìm tới. Một ông vua vọng cổ hài chọn về ngồi đờn với bạn nghề thay vì chạy sô — chi tiết ấy nói nhiều về cách ông nhìn nghề. Ông mất ngày 7/12/2023, thọ 90 tuổi.

Đóng góp: chứng minh làn điệu buồn nhất của Nam Bộ cũng có thể chở tiếng cười, và để lại một kho bản thu mà người mê vọng cổ vẫn tìm nghe.

Tùng Lâm: gương mặt của hài Sài Gòn một thời

Người ta hay nhớ Tùng Lâm qua đại nhạc hội và phim Tứ quái Sài Gòn trước 1975 (xem bài về hài Sài Gòn). Ít được kể hơn là nửa sau cuộc đời: ở lại trong nước, từ thập niên 1980 ông chuyển sang dạy diễn xuất, truyền lại cho lớp trẻ những thứ không có trong giáo trình — cách bắt khán phòng ngay từ bước ra, cách đối đáp cặp đôi, cách tự lo một chương trình khi không có ai làm thay. Ông mất ngày 15/10/2023 tại TP.HCM, ở tuổi ngoài tám mươi.

Đóng góp: nối hài đại nhạc hội với màn ảnh, và truyền nghề cho thế hệ sau.

Văn Hiệp: tiếng cười của nhiều thế hệ khán giả phía Bắc

Diễn viên Nhà hát Kịch Việt Nam, học khoá 1 trường sân khấu trung ương, Văn Hiệp đóng vai Ốc trong Nghêu Sò Ốc Hến cùng nhiều vai chính kịch. Với trẻ em những năm 1970–1980, ông là "người sưu tầm vui tính" trên sóng phát thanh thiếu nhi của Đài Tiếng nói Việt Nam. Về sau, khán giả truyền hình nhớ ông qua tiểu phẩm trên Thư giãn cuối tuần và vai trưởng thôn trong loạt phim hài mang tên nhân vật. Ông mất ngày 9/4/2013, thọ 71 tuổi; sau đó Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã trình đề nghị xét đặc cách truy tặng danh hiệu NSƯT.

Đóng góp: một mẫu hình diễn viên nhà hát đa năng, đưa tiếng cười hiền lành qua cả phát thanh lẫn truyền hình.

Hữu Lộc: hài từ những chuyện rất thường

Hữu Lộc gắn với sân khấu hài TP.HCM, được báo chí nhắc đến với lối diễn những tiểu phẩm chân chất, đời thường, và gắn với sân khấu Nụ Cười Mới. Tháng 5/2010 ông qua đời sau một tai nạn giao thông.

Đóng góp: cho thấy tiếng cười không cần cường điệu — chỉ cần quan sát đúng người thật, việc thật.

Anh Vũ: gương mặt quen của sân khấu phía Nam

Anh Vũ là gương mặt hài quen thuộc trên sân khấu và truyền hình phía Nam trong nhiều năm. Ngày 1/4/2019 ông qua đời ở California (Mỹ), hưởng dương 47 tuổi, khi đang sang biểu diễn tại một chương trình nghệ thuật cho cộng đồng người Việt. Giới nghệ sĩ và khán giả đã cùng góp sức đưa ông về nước, tang lễ được tổ chức tại một ngôi chùa trong nước.

Đóng góp: sự ra đi của ông là lời nhắc về tình đồng nghiệp trong giới hài và nhịp sống lưu diễn vất vả của nghề.

Chí Tài: từ sân khấu hải ngoại về nước

Sinh năm 1958, sang Mỹ định cư năm 1981, Chí Tài được khán giả biết đến qua các tiết mục hài kịch trong những chương trình ca nhạc tạp kỹ hải ngoại, rồi về sau hoạt động nhiều trong nước ở sân khấu, phim ảnh, chương trình truyền hình. Ông mất ngày 9/12/2020 tại TP.HCM. Báo Sài Gòn Giải Phóng khi đó viết về ông với nhan đề nhấn vào "nét hồn nhiên và nghĩa tình" giữ trọn đến vai diễn cuối cùng.

Đóng góp: làm cầu nối tiếng cười giữa khán giả trong nước và cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

Vũ Đức: thần đồng hài cải lương

Vũ Đức (1953–2024) được đào tạo từ đoàn đồng ấu Minh Tơ và từ nhỏ đã được gọi là "thần đồng diễn hài". Ông diễn qua nhiều đoàn cải lương phía Nam, được báo chí nhắc với các vai, vở như Tào Tháo, Đưa em về quê mẹ, Ra giêng anh cưới em, và đoạt Huy chương Vàng Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1995 với vai diễn trong Giấc mộng không tên. Ông mất ngày 31/8/2024, thọ 71 tuổi.

Đóng góp: một đời gắn với vai hề cải lương — loại vai thầm lặng nhưng không thể thiếu của sân khấu Nam Bộ.

Họ để lại gì cho nghề

• Những loại hình riêng: vọng cổ hài, hài cải lương, hài phát thanh — những thứ khó tìm thấy ở nơi khác.
• Nhân vật sống lâu hơn người diễn: "người sưu tầm vui tính", "trưởng thôn", Tư Ếch trong giọng hát.
• Học trò: nhiều nghệ sĩ đã khuất từng dạy nghề, dìu dắt lớp sau trên sân khấu.
• Tư liệu: đĩa hát, băng video, chương trình truyền hình — kho tiếng cười cần được lưu giữ đúng cách.

Viết về người đã khuất: mấy nguyên tắc

Tin nghệ sĩ hài qua đời luôn thu hút lượng đọc lớn, và cũng vì thế dễ bị khai thác theo hướng câu khách. Một bài tưởng nhớ tử tế nên giữ mấy điều: ghi đúng ngày mất theo thông báo của gia đình hoặc báo chính thống; nói về tác phẩm, vai diễn, đóng góp; không suy đoán nguyên nhân khi chưa được công bố; không đào bới chuyện riêng. Với những trường hợp còn nhiều thông tin trái chiều về năm sinh, tuổi thọ, cách đúng là ghi theo nguồn chính thống và nói rõ khi các nguồn chưa thống nhất.

Góc nhìn hôm nay

Giới sân khấu, nhất là ở phía Nam, giữ truyền thống Giỗ Tổ sân khấu vào ngày 12 tháng 8 âm lịch; đó cũng là dịp nghệ sĩ tưởng nhớ những đồng nghiệp đã khuất. Với khán giả, cách tưởng nhớ tốt nhất là xem, nghe lại tác phẩm gốc của họ, qua kênh chính thức hoặc tư liệu đáng tin.

Khi đọc về một nghệ sĩ đã mất, nên chọn bài trên báo chính thống (Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Sài Gòn Giải Phóng, VnExpress, báo Văn hoá) và cảnh giác với những trang "giật tít" khai thác đời tư, bệnh tật. Một nghệ sĩ hài xứng đáng được nhớ bằng tiếng cười họ để lại.