Một câu đùa thường không qua được biên giới vì nó dựa vào ba thứ mà người nước khác có thể không có chung: ngôn ngữ (chơi chữ, nói lái, đồng âm), kiến thức nền (nhân vật, chương trình, sự kiện quen thuộc ở một nước) và chuẩn mực (điều gì được phép đem ra đùa, đùa với ai, ở đâu). Những kiểu hài dễ "đi xa" nhất là hài tình huống, hài hình thể và tự trào; những kiểu khó nhất là mỉa mai, chơi chữ và câu đùa dựa vào chuyện thời sự địa phương. Khi giao tiếp với người khác văn hoá, quan sát trước rồi mới đùa là nguyên tắc an toàn.
Ba lớp làm nên một câu đùa
Để một câu đùa thành công, người nghe phải có cùng "bộ giải mã" với người kể. Có thể hình dung bộ giải mã ấy gồm ba lớp:
| Lớp | Ví dụ | Vì sao khó vượt biên giới |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ | Chơi chữ, nói lái, đồng âm khác nghĩa | Dịch nghĩa thì mất âm; giữ âm thì mất nghĩa |
| Kiến thức nền | Nhân vật truyện cười dân gian, chương trình truyền hình quen thuộc, thói quen sinh hoạt | Người ngoài không biết điều được "ngầm hiểu" |
| Chuẩn mực | Có được đùa về tuổi tác, cấp trên, tôn giáo hay không; đùa ở đâu, lúc nào | Điều vô hại ở nơi này có thể bị coi là xúc phạm ở nơi khác |
Một câu đùa có thể vượt qua lớp ngôn ngữ nhờ người dịch giỏi, nhưng vẫn vấp ở lớp kiến thức nền hoặc chuẩn mực. (Chuyện dịch câu đùa từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác là một nghề riêng, đã được bàn ở wiki khác trong hệ.)
Lớp ngôn ngữ: khi chơi chữ không thể mang theo
Tiếng Việt có kho chơi chữ rất giàu: nói lái, đồng âm, thanh điệu, từ Hán Việt. Thơ trào phúng, câu đối, truyện cười dân gian khai thác những điều này rất tài tình. Nhưng gần như không thể dịch chúng sang ngôn ngữ khác mà vẫn giữ được tiếng cười. Ngược lại cũng vậy: những câu chơi chữ tiếng Anh dựa trên hai nghĩa của một từ thường trở nên vô nghĩa khi dịch sang tiếng Việt.
Với người dùng ngoại ngữ, đây là một bẫy hay gặp: mình thấy một câu chơi chữ rất hay trong tiếng mẹ đẻ, dịch thẳng sang tiếng Anh, và người nghe chỉ thấy một câu kỳ quặc. Tốt hơn là đùa bằng tình huống, không đùa bằng chữ, khi chưa đủ thành thạo ngôn ngữ của người nghe.
Lớp kiến thức nền: những điều "ai cũng biết"
Rất nhiều câu đùa dựa vào những điều mà người trong một nước coi là hiển nhiên: một nhân vật quen thuộc, một quảng cáo nổi tiếng, một thói quen sinh hoạt, một câu nói đã thành "trend". Người nước ngoài không có những tham chiếu ấy nên câu đùa trôi qua mà không để lại gì.
Ví dụ tự viết: Trong một cuộc họp trực tuyến với đối tác nước ngoài, một người Việt đùa: "Hạn chót này gấp như mua vé tàu Tết." Đồng nghiệp Việt bật cười vì ai cũng hiểu cảnh xếp hàng mua vé về quê dịp Tết. Đối tác chỉ lịch sự gật đầu, vì với họ, "vé tàu Tết" không gợi lên điều gì. Nếu giải thích thêm một câu, câu đùa có thể trở thành một chi tiết văn hoá thú vị — nhưng không còn là câu đùa bật ra tức thì.
Đây cũng là lý do những chương trình hài truyền hình địa phương, dù rất được yêu thích trong nước, thường khó bán ra nước ngoài, trong khi những chương trình hài không lời — như các tiểu phẩm camera ẩn không thoại — lại được phát ở rất nhiều quốc gia.
Lớp chuẩn mực: được đùa về điều gì
Mỗi nền văn hoá có những vùng nhạy cảm khác nhau. Nhà nhân học Edward T. Hall phân biệt văn hoá "ngữ cảnh cao" — nơi nhiều điều được ngầm hiểu, lời nói gián tiếp, quan hệ và thứ bậc quan trọng — và văn hoá "ngữ cảnh thấp" — nơi người ta nói thẳng, rõ ràng. Cách phân loại này giản lược, không nên dùng để dán nhãn từng người, nhưng nó giúp hiểu vì sao cùng một câu đùa có thể được đón nhận rất khác nhau:
- Đùa với cấp trên, người lớn tuổi: ở một số nơi được coi là thân thiện, bình đẳng; ở nơi khác bị coi là thiếu tôn trọng.
- Mỉa mai, nói giảm: ở một số nền văn hoá đây là kiểu hài thường ngày, nói ngược với ý mình là cách thể hiện sự thân mật; ở nơi khác người nghe dễ hiểu theo nghĩa đen.
- Trêu nhau trong nhóm: ở nơi này là dấu hiệu gắn bó; ở nơi khác là sự chế giễu làm mất thể diện.
- Đề tài cấm kỵ: tôn giáo, hoàng gia, chính trị, cái chết, cơ thể — mỗi nơi có vùng cấm riêng, có khi được pháp luật bảo vệ.
Ở Việt Nam, khái niệm "giữ thể diện" ảnh hưởng nhiều tới cách đùa: trêu ai đó trước đám đông, nhất là người lớn tuổi hoặc cấp trên, có thể khiến họ mất mặt dù người đùa không có ý xấu. Người nước ngoài làm việc ở Việt Nam cũng cần biết điều này, giống như người Việt cần tìm hiểu chuẩn mực của nơi mình đến.
Những kiểu hài dễ "đi xa" và khó "đi xa"
| Dễ vượt biên giới | Khó vượt biên giới |
|---|---|
| Hài hình thể, hài không lời | Chơi chữ, nói lái |
| Hài tình huống chung (máy móc hỏng, lạc đường, trẻ con nghịch ngợm) | Mỉa mai, nói ngược |
| Tự trào về những điều phổ quát | Đùa về chuyện thời sự, nhân vật địa phương |
| Phóng đại rõ ràng | Câu đùa dựa vào khuôn mẫu về nhóm người |
Lịch sử điện ảnh cũng cho thấy điều này: những danh hài phim câm đầu thế kỷ 20 được khán giả khắp thế giới yêu thích chính vì tiếng cười của họ không cần lời. Các thí nghiệm tìm "câu chuyện cười hay nhất thế giới" qua khảo sát trực tuyến nhiều nước — chủ đề đã có ở wiki khác trong hệ — cũng cho thấy khán giả mỗi nước có xu hướng thích những kiểu đùa khác nhau.
Hướng dẫn thực tế khi đùa với người khác văn hoá
- Nghe trước, đùa sau. Để ý người kia đùa về điều gì, đùa thế nào, phản ứng ra sao với câu đùa của người khác.
- Bắt đầu bằng tự trào nhẹ hoặc hài tình huống. Đây là kiểu ít rủi ro nhất.
- Tránh mỉa mai và chơi chữ khi chưa chắc người nghe hiểu sâu ngôn ngữ.
- Không dùng khuôn mẫu về quốc gia, dân tộc — kể cả khuôn mẫu về chính người nghe mà mình tưởng là vô hại.
- Sẵn sàng giải thích, và sẵn sàng bỏ qua. Nếu câu đùa không ai hiểu, một câu giải thích ngắn hoặc "chuyện này chắc phải là người Việt mới thấy buồn cười" rồi đi tiếp là đủ.
- Hỏi về hài hước của nước họ. "Ở nước bạn người ta hay đùa về chuyện gì?" là câu hỏi mở đầu rất tốt — vừa thể hiện sự tò mò, vừa giúp mình học.
Góc nhìn hôm nay
Ngày càng nhiều người Việt làm việc, học tập với người nước ngoài, và ngày càng nhiều chương trình hài quốc tế đến với khán giả Việt qua các nền tảng trực tuyến. Hiểu vì sao một câu đùa không qua được biên giới giúp ta vừa tránh những tình huống khó xử, vừa thưởng thức hài nước ngoài sâu hơn: khi không thấy buồn cười, có thể đó không phải vì câu đùa dở, mà vì mình thiếu một mảnh kiến thức nền.
Một cách học thú vị là xem cùng một tiết mục hài với một người bạn nước ngoài và hỏi họ chỗ nào buồn cười, vì sao. Hoặc thử kể cho họ nghe một truyện cười dân gian Việt Nam và xem phần nào "sống sót" sau khi dịch. Những cuộc trao đổi ấy thường cho thấy nhiều điều về văn hoá hơn bất kỳ cuốn sách nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người nước ngoài không hiểu câu đùa của người Việt?
Câu đùa thường dựa vào chơi chữ, kiến thức nền và chuẩn mực mà người nước ngoài không có chung. Nói lái, đồng âm không dịch được; nhân vật, sự kiện quen thuộc ở Việt Nam thì họ không biết. Điều đó không có nghĩa là câu đùa dở mà là thiếu bộ giải mã chung.
Kiểu hài nào dễ hiểu với mọi nền văn hoá?
Hài hình thể, hài không lời, hài tình huống chung và tự trào về những điều phổ quát thường dễ vượt biên giới nhất. Đó là lý do phim câm và các chương trình hài không thoại được khán giả nhiều nước yêu thích.
Có nên đùa với đối tác nước ngoài không?
Có thể, nhưng nên quan sát trước cách họ đùa, bắt đầu bằng tự trào nhẹ hoặc hài tình huống và tránh mỉa mai, chơi chữ hay khuôn mẫu về quốc gia. Nếu câu đùa không được hiểu, giải thích ngắn hoặc bỏ qua rồi đi tiếp.
Vì sao mỉa mai khó dùng với người nước ngoài?
Mỉa mai là nói ngược điều mình nghĩ, nên người nghe phải nhận ra giọng điệu và hiểu ngữ cảnh mới biết đó là đùa. Ở những nền văn hoá ít dùng mỉa mai, hoặc khi người nghe chưa thạo ngôn ngữ, họ dễ hiểu theo nghĩa đen và có thể phật lòng.
