Peter Sellers: một diễn viên đóng nhiều vai trong cùng một bộ phim

Peter Sellers (1925–1980) là danh hài và diễn viên người Anh, nổi tiếng với khả năng đóng nhiều vai khác hẳn nhau trong cùng một bộ phim và với vai thanh tra Clouseau vụng về trong loạt phim The Pink Panther. Ông bắt đầu từ chương trình hài phát thanh The Goon Show của đài BBC, rồi trở thành một trong những diễn viên hài điện ảnh được ngưỡng mộ nhất thập niên 1960–1970. Trong Dr. Strangelove (1964) của Stanley Kubrick, ông đóng ba vai chính và được đề cử Oscar Nam chính.

Từ gánh hát gia đình đến The Goon Show

Peter Sellers sinh ngày 8/9/1925 tại Southsea, Portsmouth, nước Anh, trong một gia đình làm nghề biểu diễn tạp kỹ. Từ nhỏ ông đã theo cha mẹ đi diễn, quen với sân khấu và học cách bắt chước giọng nói. Thời trẻ, ông chơi trống và diễn hài trong các đoàn văn nghệ.

Bước ngoặt đến với The Goon Show, chương trình hài phát thanh của đài BBC phát sóng từ năm 1951 đến năm 1960. Sellers cùng Spike Milligan và Harry Secombe (giai đoạn đầu có thêm Michael Bentine) tạo ra một thế giới hài phi lý, đầy tiếng động kỳ quặc và nhân vật lập dị. Spike Milligan là người viết chính. Sellers lồng tiếng cho nhiều nhân vật khác nhau trong mỗi tập, chuyển giọng liên tục, và chính ở đây ông rèn luyện kỹ năng tạo ra nhân vật chỉ bằng giọng nói.

The Goon Show có ảnh hưởng lớn đến hài Anh thế hệ sau, kể cả nhóm Monty Python. Lối hài phi lý, phá vỡ logic thông thường của nó là một trong những gốc rễ của hài Anh hiện đại.

Bước lên màn ảnh rộng

Sellers đóng vai nhỏ trong phim hài đen The Ladykillers (1955) của hãng Ealing, rồi dần được giao vai lớn hơn. Năm 1959 là năm quan trọng với hai phim:

• I'm All Right Jack (1959): ông đóng một thủ lĩnh công đoàn cứng nhắc và nhận giải BAFTA Nam diễn viên chính.
• The Mouse That Roared (1959): ông đóng ba vai, gồm nữ đại công tước, thủ tướng và một chàng trai vụng về của một công quốc tí hon. Đây là lần đầu tiên khán giả thấy rõ tài đóng nhiều vai trong một phim của ông.

Năm 1962, ông đóng vai Clare Quilty trong Lolita của Stanley Kubrick. Kubrick cho ông nhiều tự do ứng tác, và nhân vật Quilty xuất hiện dưới nhiều lớp vỏ khác nhau, thay đổi giọng nói và dáng vẻ. Sự hợp tác này dẫn đến Dr. Strangelove hai năm sau.

Dr. Strangelove: ba vai trong một phim

Trong Dr. Strangelove (1964), phim châm biếm đen của Stanley Kubrick, Sellers đóng ba vai: một sĩ quan không quân Anh lịch sự, một tổng thống Mỹ điềm đạm và nhà khoa học kỳ quặc mang tên Strangelove. Ba nhân vật khác nhau hoàn toàn về giọng nói, tư thế, nhịp điệu và tính cách. Nhiều khán giả lần đầu xem không nhận ra cả ba do cùng một người đóng. Theo dự kiến ban đầu, ông còn đóng thêm vai thứ tư, nhưng cuối cùng vai này được giao cho diễn viên khác.

Ông được đề cử Oscar Nam chính cho phim này. Vai diễn được coi là đỉnh cao của nghệ thuật đóng nhiều vai, và được phân tích trong nhiều trường dạy diễn xuất.

Đóng nhiều vai: Sellers làm thế nào

Bắt đầu từ giọng nói

Sellers thường nói rằng ông tìm ra nhân vật qua giọng nói trước. Kinh nghiệm phát thanh dạy ông rằng một giọng nói đúng có thể chứa cả tính cách: tuổi tác, xuất thân, tâm trạng, thói quen. Khi đã có giọng, dáng đi và cử chỉ theo đến.

Biến mất vào nhân vật

Một điều hay được nhắc về Sellers là ông dường như không có một "bản thân" cố định trên màn ảnh. Không giống nhiều ngôi sao hài luôn giữ một persona nhận ra được, Sellers biến mất hoàn toàn vào mỗi vai. Chính ông từng tự nhận mình không biết rõ con người thật của mình là ai khi không đóng vai. Điều này vừa là sức mạnh nghề nghiệp, vừa được nhiều người viết tiểu sử coi là nguồn gốc của những khó khăn cá nhân.

Chi tiết quan sát

Các nhân vật của ông thường được xây dựng từ những quan sát nhỏ: cách một người cầm tẩu, một tật nói, một dáng ngồi. Ông là người quan sát giỏi và nhớ lâu những chi tiết ấy.

Cần nói thêm rằng một số vai nhại người nước ngoài của Sellers, dựa vào giọng nói và ngoại hình của một dân tộc khác, ngày nay bị nhiều người xem là khó chấp nhận. Đây là ví dụ cho thấy chuẩn mực về tiếng cười thay đổi theo thời gian.

Thanh tra Clouseau và The Pink Panther

Năm 1963, đạo diễn Blake Edwards làm The Pink Panther, một phim hài về vụ trộm viên kim cương mang tên "Báo Hồng". Sellers đóng thanh tra Jacques Clouseau, một cảnh sát Pháp tự tin thái quá nhưng vụng về khủng khiếp. Nhân vật vốn là vai phụ nhưng nổi bật đến mức trở thành trung tâm của cả loạt phim.

Clouseau là ví dụ kinh điển của hài hình thể kết hợp với tính cách. Ông ngã, va đập, làm đổ vỡ mọi thứ, nhưng luôn giữ vẻ trang nghiêm như thể mọi việc đều nằm trong kế hoạch. Khoảng cách giữa sự tự tin và năng lực thực tế là nguồn hài chính. Thêm vào đó là những màn người hầu Cato bất ngờ tấn công Clouseau để giúp ông "luyện phản xạ", một running gag xuyên suốt loạt phim, và cấp trên của ông, chánh thanh tra Dreyfus, người dần phát điên vì Clouseau.

Sự hợp tác giữa Sellers và Blake Edwards nổi tiếng là căng thẳng nhưng hiệu quả. Hai người nhiều lần bất đồng nhưng vẫn quay lại làm việc cùng nhau vì biết mình làm ra những phim hay nhất khi có nhau. Nhạc phim của Henry Mancini cho loạt phim cũng trở thành một trong những giai điệu được nhận ra nhiều nhất trong lịch sử điện ảnh.

Being There và những năm cuối

Năm 1979, Sellers đóng vai chính trong Being There của đạo diễn Hal Ashby, chuyển thể tiểu thuyết của Jerzy Kosiński. Ông vào vai Chance, một người làm vườn giản dị cả đời sống trong một ngôi nhà, chỉ biết thế giới qua ti vi. Khi bước ra ngoài, những câu nói đơn giản về cây cối của ông bị người khác hiểu thành những ẩn dụ sâu sắc. Đây là một vai hài rất tiết chế, gần như không có hài hình thể, và được coi là một trong những vai hay nhất của ông. Ông nhận giải Quả Cầu Vàng và được đề cử Oscar Nam chính.

Peter Sellers qua đời ngày 24/7/1980 tại London vì nhồi máu cơ tim, ở tuổi 54.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ Peter Sellers

Với người học diễn hài, Sellers dạy một cách tiếp cận đặc biệt: bắt đầu nhân vật từ giọng nói. Một bài tập có thể thử: chọn ba kiểu người hoàn toàn khác nhau mà bạn từng gặp, như một bác bảo vệ, một cô nhân viên ngân hàng, một cậu sinh viên, và tìm giọng nói cho từng người. Sau đó để giọng nói dẫn dắt dáng đứng, cử chỉ và cách họ phản ứng với cùng một tình huống. Khi nhại, hãy dựa vào tính cách và thói quen, không dựa vào giọng vùng miền hay ngoại hình.

Bài học thứ hai đến từ Clouseau: nhân vật hài mạnh nhất là nhân vật hoàn toàn tin vào bản thân. Clouseau không biết mình buồn cười, và chính điều đó làm khán giả cười.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem The Mouse That Roared để thấy ba vai đầu tiên, Dr. Strangelove để thấy đỉnh cao của lối đóng nhiều vai, A Shot in the Dark để thấy Clouseau ở phong độ tốt nhất, và Being There để thấy một Sellers khác hẳn. Các bản ghi âm The Goon Show vẫn được lưu giữ và phát hành, là tư liệu quý về hài phát thanh Anh.