Marcel Marceau (1923–2007) là nghệ sĩ kịch câm người Pháp, người đưa nghệ thuật kịch câm (pantomime) từ một hình thức sân khấu bên lề trở thành nghệ thuật được biết đến trên toàn thế giới. Nhân vật Bip do ông tạo ra năm 1947, một chàng trai mặt trắng với chiếc mũ cũ cài bông hoa đỏ, đã đi lưu diễn khắp các châu lục trong hơn nửa thế kỷ. Những tiết mục như "Đi ngược gió" hay "Tuổi trẻ, trưởng thành, tuổi già và cái chết" cho thấy cơ thể con người có thể kể cả một câu chuyện, gây cười rồi gây xúc động, mà không cần một lời nào.
Thời trẻ và những người thầy
Marcel Marceau tên khai sinh là Marcel Mangel, sinh ngày 22/3/1923 tại Strasbourg, Pháp. Từ nhỏ, ông mê phim câm và hay bắt chước các danh hài màn ảnh thời ấy. Lịch sử phim hài câm thuộc các bài riêng; ở đây chỉ cần biết rằng chính những bộ phim ấy đã gieo vào cậu bé niềm tin rằng có thể làm khán giả cười và khóc mà không cần lời thoại.
Năm 1946, ông theo học tại trường nghệ thuật kịch của Charles Dullin ở Nhà hát Sarah-Bernhardt, Paris. Ở đó, ông học với Étienne Decroux, người đã phát triển một hệ thống kịch câm gọi là "mime corporel" (kịch câm cơ thể), coi cơ thể như một nhạc cụ có thể phân tách từng bộ phận để biểu đạt. Ông cũng làm việc với Jean-Louis Barrault, diễn viên nổi tiếng với vai người diễn kịch câm Baptiste trong phim Les Enfants du paradis (1945).
Bip ra đời
Năm 1947, Marceau tạo ra Bip. Cái tên được cho là lấy cảm hứng từ nhân vật Pip trong tiểu thuyết Great Expectations của Charles Dickens. Bip có khuôn mặt trắng, áo kẻ sọc, quần trắng và chiếc mũ cũ có cắm một bông hoa đỏ run rẩy, biểu tượng cho sự mong manh của cuộc sống.
Bip là một người bình thường, mơ mộng, vụng về, luôn gặp rắc rối trong những tình huống đời thường: đi tàu hỏa, bắt bướm, đi dự tiệc, làm người thuần hóa sư tử. Qua Bip, Marceau kể những câu chuyện vừa hài hước vừa buồn, về khát vọng và thất bại của con người. Bip không nói, nhưng khán giả luôn hiểu Bip đang nghĩ gì.
Năm 1949, Marceau thành lập đoàn kịch câm của riêng mình, Compagnie de Mime Marcel Marceau, dàn dựng những vở kịch câm có nhiều nhân vật, gọi là "mimodrame".
Những tiết mục kinh điển
| Tiết mục | Nội dung | Kỹ thuật nổi bật |
|---|---|---|
| Đi ngược gió | Một người cố bước đi trong cơn gió mạnh | Đi tại chỗ, cơ thể nghiêng như bị đẩy lùi |
| Cái lồng | Một người bị nhốt trong chiếc lồng vô hình, tìm cách thoát ra | Bức tường vô hình, không gian được tạo bằng tay |
| Người làm mặt nạ | Một người thử các mặt nạ rồi bị kẹt trong một chiếc mặt nạ cười | Khuôn mặt cười trong khi cơ thể hoảng loạn |
| Tuổi trẻ, trưởng thành, tuổi già và cái chết | Cả một đời người trong vài phút | Thay đổi dáng đứng, nhịp thở và cử động liên tục |
| Bip thuần hóa sư tử | Bip trong rạp xiếc đối mặt con sư tử tưởng tượng | Phản ứng với vật vô hình, hài hình thể |
"Người làm mặt nạ": hài và bi trong một tiết mục
Tiết mục này cho thấy rõ cách Marceau pha trộn hài và bi. Một người thợ thử lần lượt nhiều chiếc mặt nạ, mỗi chiếc một biểu cảm, và việc đổi mặt nạ nhanh gây cười. Rồi chiếc mặt nạ cười bị kẹt. Khuôn mặt vẫn cười rạng rỡ trong khi cơ thể giằng xé, tuyệt vọng tìm cách gỡ nó ra. Khán giả cười ở đầu tiết mục và lặng đi ở cuối. Tiết mục thường được hiểu như một ẩn dụ về những người buộc phải tươi cười dù bên trong đau khổ.
"Tuổi trẻ, trưởng thành, tuổi già và cái chết"
Chỉ trong khoảng vài phút, Marceau đi từ một đứa trẻ mới sinh, qua tuổi trẻ đầy sức sống, tuổi trưởng thành, đến tuổi già và cái chết, rồi gợi lại hình ảnh khởi đầu. Không đạo cụ, không lời, chỉ có cơ thể đứng gần như một chỗ. Nhiều nhà phê bình coi đây là tiết mục sâu sắc nhất của ông.
Kỹ thuật kịch câm của Marceau
- Tạo vật vô hình: bức tường, sợi dây, cầu thang, cánh cửa được "dựng lên" bằng tay, và vật phải giữ đúng vị trí, kích thước suốt tiết mục.
- Đi tại chỗ: chân chuyển động như đang đi nhưng cơ thể không di chuyển, tạo ảo giác bước đi.
- Điểm dừng (toc): những cú dừng đột ngột của chuyển động giúp khán giả "thấy" vật vô hình chạm vào tay.
- Tách bộ phận cơ thể: theo hệ thống của Decroux, đầu, ngực, hông có thể chuyển động độc lập để biểu đạt.
- Khuôn mặt tiết chế: lớp phấn trắng làm nổi bật biểu cảm, nhưng biểu cảm phải rõ ràng để khán giả ở hàng ghế cuối vẫn hiểu.
Tổng quan về kịch câm như một thể loại và kỹ năng diễn hài hình thể cơ bản thuộc các bài về thể loại hài kịch; điều đặc biệt ở Marceau là ông nâng những kỹ thuật ấy lên thành ngôn ngữ kể chuyện có chiều sâu.
Lưu diễn toàn cầu và trường kịch câm
Từ giữa thập niên 1950, Marceau bắt đầu lưu diễn tại Mỹ và nhanh chóng trở nên nổi tiếng. Ông xuất hiện trên truyền hình, biểu diễn ở các nhà hát lớn, và trong những thập niên tiếp theo đi diễn ở rất nhiều quốc gia. Vì kịch câm không cần lời, tiết mục của ông vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ.
Năm 1978, ông lập trường kịch câm quốc tế ở Paris, École Internationale de Mimodrame de Paris, Marcel Marceau, để đào tạo thế hệ nghệ sĩ mới.
Một chi tiết thú vị: trong phim Silent Movie (1976) của Mel Brooks, một bộ phim gần như không có lời thoại, Marceau là người duy nhất nói một câu, và câu ấy chỉ có một từ: "Non!". Nghệ sĩ kịch câm nổi tiếng nhất thế giới lại là người duy nhất lên tiếng trong một phim câm, đó là kiểu đùa mà chính Marceau rất thích.
Những năm cuối và di sản
Marceau tiếp tục biểu diễn đến khi đã ngoài tám mươi tuổi. Ông nhận nhiều huân chương và danh hiệu cao quý của Pháp và quốc tế. Marcel Marceau qua đời ngày 22/9/2007 tại Cahors, Pháp.
Di sản của ông là sự công nhận kịch câm như một nghệ thuật nghiêm túc. Trước Marceau, kịch câm thường bị coi là tiết mục phụ trong rạp xiếc hay hội chợ. Sau ông, kịch câm được dạy ở trường nghệ thuật, trình diễn ở nhà hát lớn và được nghiên cứu như một ngôn ngữ của cơ thể.
Góc nhìn hôm nay: kịch câm và người làm hài
Với người làm hài, kể cả hài độc thoại hay MC, Marceau dạy giá trị của cơ thể. Một cử chỉ rõ ràng có thể thay cho cả câu thoại, và một cú dừng đúng lúc có thể gây cười hơn một câu đùa. Bài tập đơn giản: chọn một việc hằng ngày như mở một hộp sữa khó mở, diễn lại không lời trong một phút, sao cho người xem hiểu hộp sữa ở đâu, nó cứng thế nào, và cuối cùng chuyện gì xảy ra. Hãy để ý giữ vật vô hình ở đúng vị trí suốt tiết mục.
Khi diễn kịch câm, lưu ý không dùng hình thức này để nhại khuyết tật hay đặc điểm cơ thể của người khác. Sức mạnh của kịch câm là kể chuyện, không phải chế giễu.
Muốn tìm hiểu thêm, các bản ghi hình biểu diễn của Marceau vẫn được lưu giữ, và tư liệu về hệ thống "mime corporel" của Étienne Decroux có trong nhiều sách về nghệ thuật biểu diễn hình thể.
Câu hỏi thường gặp
Marcel Marceau là ai?
Marcel Marceau (1923–2007) là nghệ sĩ kịch câm người Pháp, người đưa kịch câm thành nghệ thuật được biết đến trên toàn thế giới. Ông nổi tiếng với nhân vật Bip và các tiết mục như "Đi ngược gió", "Người làm mặt nạ".
Nhân vật Bip ra đời năm nào?
Bip được Marcel Marceau tạo ra năm 1947. Đó là một chàng trai mặt trắng, mặc áo kẻ sọc, đội chiếc mũ cũ cắm bông hoa đỏ, luôn gặp rắc rối trong những tình huống đời thường.
Marcel Marceau học kịch câm với ai?
Ông học với Étienne Decroux tại trường của Charles Dullin ở Paris từ năm 1946. Decroux là người phát triển hệ thống "mime corporel", coi cơ thể như nhạc cụ biểu đạt. Marceau cũng làm việc với Jean-Louis Barrault.
Marcel Marceau có nói trong phim nào không?
Có. Trong Silent Movie (1976) của Mel Brooks, một phim gần như không có lời thoại, Marceau là người duy nhất nói, và chỉ nói một từ "Non!". Đây là một miếng hài nổi tiếng của bộ phim.
Marcel Marceau mất năm nào?
Marcel Marceau qua đời ngày 22/9/2007 tại Cahors, Pháp. Ông biểu diễn đến khi đã ngoài tám mươi tuổi và để lại trường kịch câm quốc tế ở Paris do ông thành lập năm 1978.