Liên hoan Hài Quốc tế Melbourne: liên hoan hài lớn của nước Úc

Liên hoan Hài Quốc tế Melbourne (Melbourne International Comedy Festival) là liên hoan hài thường niên ở Melbourne, Úc, bắt đầu từ năm 1987, thường kéo dài gần bốn tuần vào khoảng tháng Ba – tháng Tư. Kỳ đầu tiên được khởi động với sự góp mặt của hai danh hài lớn Barry Humphries và Peter Cook. Liên hoan được xếp cùng Edinburgh Fringe và Just for Laughs Montréal trong nhóm các liên hoan hài lớn nhất thế giới, có giải chính mang tên Barry Award, và nổi tiếng vì chăm lo cho người mới vào nghề, kể cả học sinh.

Melbourne và một liên hoan sinh ra từ sân khấu nhỏ

Melbourne từ lâu được người Úc coi là thủ phủ văn hoá của nước này: nhiều nhà hát, nhiều quán bar có sân khấu nhỏ, và một đời sống hài kịch sôi động từ thập niên 1970–1980. Trước khi có liên hoan, các danh hài Úc thường diễn rải rác ở quán rượu, câu lạc bộ, nhà hát nhỏ. Liên hoan năm 1987 gom những hoạt động ấy vào một thời điểm và một thương hiệu, tạo ra một mùa hài hằng năm mà khán giả có thể chờ đợi.

Barry Humphries — người Melbourne, nổi tiếng thế giới với những nhân vật sân khấu do chính ông sáng tạo — và Peter Cook, danh hài Anh từng làm nên tên tuổi với nhóm Beyond the Fringe, góp mặt ở kỳ đầu tiên, tạo cho liên hoan một sự chú ý quốc tế ngay từ khi ra đời. Cả hai đều đã mất (Cook năm 1995, Humphries năm 2023), nhưng tên Barry Humphries vẫn gắn với liên hoan qua giải thưởng chính.

Liên hoan diễn ra ở đâu, như thế nào

Trung tâm của liên hoan là Melbourne Town Hall — toà thị chính thành phố — được biến thành một cụm sân khấu trong mùa liên hoan, với nhiều phòng diễn lớn nhỏ chạy cùng lúc. Xung quanh là hàng trăm địa điểm khác: nhà hát, quán bar, phòng chức năng, không gian tạm.

Hình thức tổ chức gần với Edinburgh hơn với Montréal: phần lớn chương trình là các suất diễn dài của từng danh hài hoặc từng nhóm, chạy nhiều đêm liên tiếp. Bên cạnh đó có những đêm gala lớn, thường được ghi hình phát sóng truyền hình ở Úc, giúp những người không đến được thành phố cũng xem được những tên tuổi nổi bật của mùa.

Một điểm khác biệt quan trọng là quy mô khán giả địa phương. Edinburgh trong tháng Tám đầy khách du lịch và người trong nghề từ khắp nơi; Montréal thu hút ngành truyền hình Bắc Mỹ. Còn Melbourne chủ yếu bán vé cho chính người dân Melbourne và người Úc. Vì vậy liên hoan được xem là thước đo khá trung thực về thị hiếu hài của khán giả bình thường.

Barry Award và các giải thưởng

Giải chính của liên hoan là Barry Award, trao cho suất diễn xuất sắc nhất mùa, được đặt theo tên Barry Humphries. Ngoài ra còn các giải khác dành cho người mới, cho tinh thần của liên hoan và những hạng mục thay đổi theo từng năm. Danh sách người thắng qua các năm có trên trang chính thức của liên hoan.

Giống giải hài Edinburgh, Barry Award trao cho một suất diễn trong mùa, không trao cho cả sự nghiệp. Danh hài thắng giải thường mang suất diễn ấy đi tiếp — sang Edinburgh, sang các thành phố khác của Úc, New Zealand, hoặc làm thành suất diễn đặc biệt. Melbourne và Edinburgh vì thế hay được nối thành một "đường diễn": nhiều danh hài thử chương trình mới ở Melbourne vào tháng Ba – Tư, sửa trong vài tháng, rồi mang sang Edinburgh vào tháng Tám.

Chăm lo cho người mới: từ học sinh đến người lần đầu cầm micro

Điều khiến Melbourne được nhắc nhiều trong giới làm hài là các chương trình dành cho người mới, được tổ chức đều đặn qua nhiều năm:

RAW Comedy là một cuộc thi dành cho người chưa diễn hài chuyên nghiệp, đã giúp nhiều danh hài Úc có lần đầu được chú ý. Class Clowns đưa hài kịch vào trường học như một hoạt động sáng tạo: học sinh học cách viết một tiết mục ngắn, tập, và đứng trước khán giả. Ý tưởng đằng sau là tiếng cười có thể được dạy như một kỹ năng sáng tác, giống viết văn hay làm nhạc.

Những chương trình này cho thấy một quan điểm tổ chức: một liên hoan hài muốn sống lâu thì phải tự nuôi thế hệ kế tiếp của mình, chứ không chỉ mời những tên tuổi đã nổi tiếng.

Liên hoan còn ra khỏi Melbourne

Sau mỗi mùa, liên hoan thường tổ chức chương trình lưu diễn mang một nhóm danh hài đi diễn ở các vùng xa của Úc — những thị trấn nhỏ, cộng đồng ít khi có dịp xem hài trực tiếp. Hoạt động này góp phần giải quyết một vấn đề thực tế của nước Úc: dân cư phân tán trên một diện tích rất rộng, và đời sống văn hoá tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn ven biển.

Liên hoan cũng từng mang các chương trình giới thiệu danh hài Úc ra nước ngoài. Những hoạt động cụ thể thay đổi theo từng năm, nên khi cần thông tin chính xác về một mùa, nên tra trang chính thức.

So sánh nhanh với Edinburgh và Montréal

• Thời điểm: Melbourne mở mùa sớm nhất trong năm (khoảng tháng Ba – Tư), Montréal vào tháng Bảy, Edinburgh vào tháng Tám. Nhờ vậy một danh hài có thể đi cả ba trong một năm.
• Khán giả: Melbourne chủ yếu là người dân địa phương; Edinburgh là du khách và người trong nghề; Montréal là khán giả song ngữ và giới sản xuất truyền hình.
• Thế mạnh: Melbourne mạnh về chương trình cho người mới và học sinh; Edinburgh mạnh về suất diễn thử nghiệm; Montréal mạnh về kết nối với ngành.

Góc nhìn hôm nay: những điều đáng học

Với Việt Nam, nơi hài độc thoại và các câu lạc bộ hài còn là hình thức mới với nhiều khán giả, Melbourne là một mô hình thú vị hơn cả Edinburgh hay Montréal. Không cần một thị trường du lịch khổng lồ, cũng không cần một ngành truyền hình lớn đứng sau, liên hoan vẫn sống nhờ việc gắn chặt với khán giả địa phương và đầu tư lâu dài cho người mới.

Vài ý tưởng có thể học: một cuộc thi định kỳ cho người chưa diễn chuyên nghiệp, giúp họ có lý do để viết và tập; một chương trình viết hài cho học sinh, coi tiếng cười là kỹ năng sáng tác chứ không phải chuyện "làm trò"; và việc mang chương trình ra khỏi thành phố lớn đến những nơi ít có dịp xem diễn trực tiếp.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem các gala được phát hành chính thức, theo dõi danh sách đề cử Barry Award mỗi năm để tìm những danh hài Úc đáng nghe, và đọc thông tin về lịch sử liên hoan trên trang chính thức của Melbourne International Comedy Festival.