Joan Rivers: người phụ nữ mở đường cho hài độc thoại nữ và talk show

Joan Rivers (1933–2014) là nữ danh hài độc thoại người Mỹ, một trong những người mở đường cho phụ nữ trong nghề hài độc thoại và dẫn chương trình truyền hình đêm khuya. Bà nổi tiếng từ màn ra mắt trên The Tonight Show năm 1965, trở thành người dẫn thay thường trực của Johnny Carson, và năm 1986 là người phụ nữ đầu tiên dẫn một chương trình trò chuyện đêm khuya trên một mạng truyền hình lớn của Mỹ. Câu cửa miệng "Can we talk?" (Ta nói chuyện thật nhé?) gắn với lối hài thẳng thắn, tự giễu và đôi khi gây tranh cãi của bà.

Những năm vất vả ở Greenwich Village

Joan Rivers tên khai sinh là Joan Alexandra Molinsky, sinh ngày 8/6/1933 tại Brooklyn, New York. Bà tốt nghiệp trường Barnard College năm 1954. Gia đình muốn bà có một công việc ổn định, nhưng bà chọn sân khấu.

Cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, Rivers diễn ở các câu lạc bộ nhỏ ở Greenwich Village, nơi đang sôi động với hài độc thoại kiểu mới. Bà từng là thành viên của đoàn hài ứng tác Second City trong một thời gian ngắn, và làm biên kịch cho chương trình truyền hình Candid Camera. Những năm này rất khó khăn: thu nhập thấp, nhiều lần bị từ chối, và định kiến rằng phụ nữ không hợp với hài độc thoại.

Thời ấy, phụ nữ làm hài độc thoại đã có, như Phyllis Diller hay Moms Mabley, nhưng vẫn là số ít. Phần lớn nữ danh hài phải dựa vào một nhân vật cường điệu. Rivers chọn cách khác: đứng trên sân khấu như chính mình, kể về đời mình, về áp lực phải lấy chồng, phải đẹp, phải ngoan, với giọng điệu của một người bạn đang tâm sự.

Bước ngoặt trên The Tonight Show

Ngày 17/2/1965, Joan Rivers xuất hiện lần đầu trên The Tonight Show do Johnny Carson dẫn. Màn diễn thành công vang dội, và Carson khen ngợi bà ngay trên sóng, dự đoán bà sẽ trở thành ngôi sao. Thời đó, một lần được Carson khen trên The Tonight Show có thể thay đổi cả sự nghiệp của một danh hài. Với Rivers, đó đúng là bước ngoặt.

Từ đó, bà trở thành khách mời quen thuộc của chương trình. Năm 1983, bà được chọn làm người dẫn thay thường trực, dẫn chương trình mỗi khi Carson vắng mặt. Đây là vị trí danh giá nhất của truyền hình hài Mỹ lúc ấy, và việc một phụ nữ nắm giữ nó là một dấu mốc.

Năm 1986: người phụ nữ đầu tiên dẫn talk show đêm khuya

Năm 1986, mạng truyền hình Fox mới thành lập mời Rivers dẫn chương trình riêng, The Late Show Starring Joan Rivers, phát sóng cùng khung giờ với The Tonight Show. Bà trở thành người phụ nữ đầu tiên dẫn một chương trình trò chuyện đêm khuya trên một mạng truyền hình lớn của Mỹ.

Quyết định này khiến quan hệ giữa bà và Carson đổ vỡ; theo lời kể của Rivers, Carson không bao giờ nói chuyện với bà nữa. Chương trình trên Fox không trụ được lâu, và bà rời chương trình năm 1987. Dù vậy, việc một phụ nữ đứng ở vị trí ấy đã mở ra cánh cửa mà những nữ danh hài thế hệ sau bước qua.

Lối hài của Joan Rivers

Tự giễu

Phần lớn tiết mục thời đầu của Rivers là tự giễu: về ngoại hình của chính bà, về chuyện mãi chưa lấy chồng, về sự kỳ vọng của mẹ. Bằng cách tự đem mình ra làm đối tượng, bà nói lên những áp lực mà nhiều phụ nữ cùng thời cảm thấy nhưng ít khi được nói ra trên sân khấu.

Câu đùa ngắn, nhịp dồn dập

Rivers nổi tiếng với nhịp diễn nhanh, những câu đùa ngắn nối tiếp nhau, ít khoảng nghỉ. Câu "Can we talk?" thường được dùng như lời mời khán giả vào một cuộc trò chuyện thân mật, rồi tiếp theo là một câu đùa thẳng thừng. Sự kết hợp giữa thân mật và sắc bén là đặc trưng của bà.

Ranh giới và tranh cãi

Về sau, nhất là khi làm bình luận thời trang trên thảm đỏ, Rivers chuyển nhiều sang chế giễu người nổi tiếng, kể cả về ngoại hình. Lối hài này thu hút khán giả nhưng cũng bị phê phán là gay gắt, có lúc gây tổn thương. Bà thường bảo vệ quan điểm rằng hài phải không có vùng cấm. Đây là một phần của cuộc tranh luận lâu dài trong nghề hài về việc nên cười vào ai, và bài này không nhắc lại các câu đùa gây tranh cãi ấy.

Kỷ luật viết

Phim tài liệu A Piece of Work cho thấy một chi tiết được nhiều người làm hài nhắc đến: những ngăn tủ phiếu chứa vô số câu đùa của bà, mỗi câu được ghi trên một tấm thẻ và phân loại theo chủ đề như một thư viện. Ở tuổi gần tám mươi, bà vẫn viết mới, vẫn đi diễn ở các câu lạc bộ nhỏ để thử chất liệu. Đây là hình mẫu về sự chăm chỉ trong nghề.

Sân khấu kịch, sách và truyền hình

Ngoài hài độc thoại, Rivers viết nhiều sách, trong đó có các cuốn tự truyện. Năm 1994, bà đóng chính và đồng viết vở kịch Sally Marr... and Her Escorts, về cuộc đời mẹ của danh hài Lenny Bruce, và được đề cử giải Tony. Bà cũng đạo diễn một bộ phim điện ảnh và dẫn nhiều chương trình truyền hình.

Joan Rivers qua đời ngày 4/9/2014 tại New York, sau biến chứng trong một thủ thuật y tế. Năm 2015, bà được truy tặng giải Grammy cho album sách nói Diary of a Mad Diva.

Góc nhìn hôm nay: bài học từ Joan Rivers

Với người làm hài, nhất là nữ danh hài, câu chuyện của Rivers có nhiều điều đáng học. Thứ nhất là sự kiên trì: nhiều năm bị từ chối trước khi có cơ hội. Thứ hai là kỷ luật viết và thử chất liệu không ngừng. Thứ ba là tìm được giọng nói của chính mình thay vì bắt chước khuôn mẫu.

Đồng thời, các tranh cãi quanh lối hài của bà về sau cũng là lời nhắc về trách nhiệm của người làm hài: tự giễu thường được khán giả đón nhận ấm áp, còn chế giễu ngoại hình người khác dễ trượt sang tổn thương. Mỗi người làm hài phải tự xác định ranh giới của mình.

Muốn tìm hiểu thêm, phim tài liệu Joan Rivers: A Piece of Work (2010) là nguồn tốt nhất để thấy cách bà làm việc. Các cuốn tự truyện của bà, như Enter Talking, kể chi tiết những năm tháng vào nghề.