Hài hước trong tình yêu và hôn nhân: nghiên cứu tâm lý nói gì

Nghiên cứu tâm lý về hài hước trong tình yêu và hôn nhân cho thấy một điều thú vị: điều quan trọng không hẳn là mình có hài hước hay không, mà là hai người có cười cùng nhau được không và có thấy người kia hài hước không. Một phân tích tổng hợp của Jeffrey Hall (2017) ghi nhận mức hài lòng trong quan hệ gắn rõ nhất với cảm nhận về óc hài hước của bạn đời và tiếng cười chung, trong khi kiểu hài châm chọc, hạ thấp nhau đi kèm với sự kém hài lòng. Hài hước cũng có thể giúp các cặp đôi hạ nhiệt khi bất đồng — nhưng chế giễu thì làm điều ngược lại.

Vì sao "biết đùa" luôn có mặt trong danh sách người yêu lý tưởng

Khi được hỏi muốn người yêu như thế nào, nhiều người ở nhiều nền văn hoá đều nhắc tới óc hài hước. Các nhà nghiên cứu đã cố tìm hiểu kỹ hơn: "hài hước" ở đây nghĩa là gì?

Một nghiên cứu hay được trích dẫn của Eric Bressler, Rod Martin và Sigal Balshine (đăng năm 2006 trên Evolution and Human Behavior) phân biệt hai điều: khả năng tạo ra tiếng cười và khả năng đón nhận tiếng cười (cười trước câu đùa của mình). Kết quả trên mẫu khảo sát của họ cho thấy, khi chọn bạn đời lâu dài, phụ nữ nghiêng về đánh giá cao người biết làm mình cười, còn nam giới nghiêng về đánh giá cao người cười trước câu đùa của mình. Cần đọc đúng mức: đây là xu hướng trung bình trên một nhóm người tham gia, không phải quy luật cho từng cá nhân, và các nghiên cứu sau có những kết quả bổ sung, điều chỉnh.

Điều đáng rút ra là hài hước trong tình yêu là chuyện của hai chiều. Người kể chuyện cười giỏi mà không bao giờ cười trước câu đùa của người kia cũng chưa chắc là bạn đời hài hước.

Phân tích tổng hợp của Jeffrey Hall: tiếng cười chung quan trọng hơn

Năm 2017, nhà nghiên cứu truyền thông Jeffrey Hall (Đại học Kansas) công bố trên tạp chí Personal Relationships một phân tích tổng hợp — gộp kết quả của nhiều nghiên cứu trước đó — về hài hước và mức hài lòng trong quan hệ tình cảm. Những điểm chính có thể tóm lại như sau:

Nói gọn: điều làm một cặp đôi hạnh phúc không phải là một người "diễn hài" cho người kia xem, mà là cả hai cùng có một thế giới tiếng cười riêng — những câu đùa chỉ hai người hiểu, những chuyện cùng thấy buồn cười. Cũng như mọi nghiên cứu tương quan, kết quả này không chứng minh hài hước gây ra hạnh phúc; có thể người hạnh phúc dễ cười cùng nhau hơn. Nhiều khả năng cả hai chiều đều đúng.

Hài hước khi bất đồng: cứu nguy hay đổ thêm dầu

Nhà tâm lý học John Gottman, người nghiên cứu các cặp vợ chồng trong nhiều thập kỷ, mô tả những "nỗ lực hàn gắn" (repair attempts) — những cử chỉ nhỏ giữa cuộc cãi nhau giúp hạ nhiệt: một câu xin lỗi, một cái chạm tay, và rất thường là một câu đùa. Theo ông, khả năng đưa ra và đón nhận những nỗ lực ấy là một trong những đặc điểm của các cặp đôi bền vững.

Nhưng Gottman cũng chỉ ra mặt trái: sự khinh miệt — gồm cả chế giễu, mỉa mai, nhại lại người kia — nằm trong nhóm hành vi mà ông coi là dấu hiệu đáng lo nhất cho tương lai một cuộc hôn nhân. Ranh giới giữa câu đùa hàn gắn và câu đùa khinh miệt đôi khi chỉ là giọng điệu:

(Các câu trong bảng là ví dụ tự viết.) Ngoài ra, có những lúc không nên đùa: khi người kia đang thật sự buồn, đau, hoặc đang nói về một vấn đề nghiêm túc. Một câu đùa lúc ấy dễ bị hiểu là "anh không coi trọng chuyện của em". Hỏi trước "Mình nói chuyện nghiêm túc hay em cần cười một chút?" đôi khi là cách tốt nhất.

Những câu đùa chỉ hai người hiểu

Các cặp đôi gắn bó lâu thường có kho "câu đùa nội bộ": một biệt danh, một câu nói từ chuyến đi đầu tiên, một từ chỉ hai người biết nghĩa. Giới nghiên cứu giao tiếp coi đây là một phần của "văn hoá riêng" của cặp đôi — dấu hiệu của sự gần gũi, và là chất keo giúp nhắc lại những kỷ niệm đẹp.

Một vài cách nuôi dưỡng tiếng cười chung:

• Cùng xem, cùng nghe hài. Một bộ sitcom cả hai thích có thể trở thành nguồn câu đùa chung trong nhiều năm.
• Kể cho nhau chuyện buồn cười trong ngày. Đây là thói quen nhỏ nhưng nhắc rằng mình nghĩ tới người kia.
• Thử điều mới cùng nhau. Những trải nghiệm hơi vụng về lúc đầu — học nấu một món, tập một môn thể thao — thường sinh ra nhiều tiếng cười nhất.
• Cười trước câu đùa của người kia, kể cả khi nó không quá xuất sắc. Như nghiên cứu cho thấy, đón nhận tiếng cười cũng quan trọng như tạo ra nó.

Khi óc hài hước của hai người khác nhau

Không phải cặp đôi nào cũng cười cùng một kiểu. Một người thích hài phi lý, người kia thích hài châm biếm; một người hay trêu, người kia không thích bị trêu. Điều này không có nghĩa là không hợp. Vài điều có thể giúp:

• Nói rõ với nhau những đề tài mình không muốn bị đùa — ngoại hình, gia đình, công việc.
• Không ép người kia phải thấy buồn cười điều mình thấy buồn cười.
• Tìm vùng giao nhau: có thể hai người không cùng thích một danh hài, nhưng cùng cười trước những chuyện ngớ ngẩn của thú cưng, của con cái.

Nếu một bên thường xuyên dùng "đùa thôi mà" để che những lời chê bai, coi thường, đó không còn là chuyện khác biệt sở thích mà là vấn đề trong cách đối xử. Khi những tình huống như vậy kéo dài, tìm tới chuyên gia tư vấn hôn nhân – gia đình là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Góc nhìn hôm nay

Văn hoá Việt có nhiều câu nói về vợ chồng gắn với sự nhường nhịn, kiên nhẫn. Nghiên cứu hiện đại bổ sung một góc nhìn: bên cạnh nhường nhịn, những cặp đôi cười cùng nhau có thêm một công cụ để vượt qua căng thẳng. Tiếng cười không giải quyết được mọi vấn đề, nhưng nó giữ cho hai người nhớ rằng mình đang ở cùng một phía.

Người muốn đọc thêm có thể tìm sách của John Gottman về hôn nhân (một số đã có bản dịch tiếng Việt) và các bài tổng quan về tâm lý học hài hước. Cũng nên nhớ: nghiên cứu mô tả xu hướng chung; mỗi cặp đôi có cách cười riêng, và không có công thức nào thay được việc hiểu người bên cạnh mình.