Giải Ig Nobel: những nghiên cứu khiến người ta cười rồi suy nghĩ

Giải Ig Nobel là giải thưởng hằng năm dành cho những nghiên cứu "trước hết khiến người ta cười, rồi sau đó khiến người ta suy nghĩ". Giải ra đời năm 1991, do tạp chí hài hước khoa học Annals of Improbable Research và biên tập viên Marc Abrahams tổ chức, lễ trao giải lâu năm diễn ra tại Đại học Harvard (Mỹ). Tên giải là một lối chơi chữ giữa giải Nobel và từ "ignoble" (tầm thường, không cao quý). Điều làm nhiều người bất ngờ: phần lớn nghiên cứu đoạt giải là khoa học thật, được công bố đàng hoàng, chỉ có điều đề tài nghe rất buồn cười.

Ig Nobel là gì, không phải là gì

Một hiểu lầm phổ biến là Ig Nobel chế giễu khoa học tồi. Thực tế, phần lớn giải trao cho những nghiên cứu nghiêm túc nhưng có câu hỏi kỳ lạ, phương pháp bất ngờ hoặc kết quả nghe như chuyện đùa. Mục tiêu mà ban tổ chức nhiều lần nói rõ là khơi gợi sự tò mò về khoa học, cho thấy những câu hỏi tưởng ngớ ngẩn có thể dẫn tới hiểu biết thật.

Dù vậy, trong lịch sử giải cũng có những lần trao mang tính châm biếm — cho những tuyên bố phản khoa học, những quyết định vô lý — như một cách nhắc khéo xã hội. Phần này ít hơn và thường dễ nhận ra qua lời giới thiệu.

Ig Nobel cũng không phải giải của "người ngoài cuộc". Người trao giải trên sân khấu thường là các nhà khoa học từng đoạt giải Nobel thật, tham dự với tinh thần vui vẻ. Sự góp mặt của họ là một thông điệp: khoa học lớn và tiếng cười không loại trừ nhau.

Lễ trao giải: một buổi diễn hài có chủ đích

Lễ Ig Nobel nổi tiếng không kém các nghiên cứu đoạt giải. Trong nhiều năm, lễ được tổ chức tại nhà hát Sanders Theatre của Đại học Harvard, thường vào tháng Chín, và được phát trực tuyến. Một số kỳ gần đây được tổ chức trực tuyến hoặc ở địa điểm khác. Những "nghi thức" quen thuộc gồm:

• Khán giả ném máy bay giấy lên sân khấu suốt buổi lễ — một truyền thống lâu năm.
• Giới hạn thời gian phát biểu. Người nhận giải chỉ có rất ít thời gian. Khi họ nói quá dài, một em bé được chọn đóng vai "Miss Sweetie Poo" bước ra và nhắc đi nhắc lại rằng mình chán rồi, đề nghị dừng lại — cho đến khi người phát biểu chịu thôi.
• Giải thưởng tượng trưng. Người thắng nhận một vật phẩm tự chế khác nhau mỗi năm và, trong nhiều năm gần đây, một tờ tiền mệnh giá mười nghìn tỉ đô la Zimbabwe — tờ tiền gần như không còn giá trị sau thời kỳ siêu lạm phát ở nước này.
• Bài giảng siêu ngắn. Các nhà khoa học được mời giải thích đề tài của mình trong vài giây, rồi tóm lại trong vài từ cho người không chuyên.

Các yếu tố này biến lễ trao giải thành một buổi biểu diễn hài có cấu trúc: nghi thức trang trọng được nhại lại, nhịp điệu được kiểm soát chặt (không ai được nói dài), và tiếng cười đến từ sự tương phản giữa vẻ nghiêm túc của khoa học và sự ngớ ngẩn có chủ ý của sân khấu.

Những nghiên cứu đoạt giải tiêu biểu

Danh sách người đoạt giải qua hơn ba thập kỷ rất dài. Dưới đây là một vài ví dụ hay được nhắc và dễ kiểm chứng:

Andre Geim là trường hợp nổi tiếng nhất: ông là người đầu tiên có cả giải Ig Nobel (2000) lẫn Nobel thật (Vật lý 2010, cho công trình về graphene). Câu chuyện của ông thường được kể như bằng chứng rằng tò mò vui vẻ và khoa học hàng đầu có thể đến từ cùng một con người.

Nghiên cứu vỏ chuối cũng là một ví dụ thú vị với người làm hài: cảnh trượt vỏ chuối là một miếng hài hình thể có từ thời phim câm, và đến năm 2014 các nhà khoa học Nhật Bản đo đạc cụ thể vì sao nó trơn đến vậy.

Vì sao Ig Nobel gây cười: góc nhìn của nghề hài

Dưới góc độ người làm hài, Ig Nobel là một ví dụ sống động về vài nguyên tắc tạo tiếng cười quen thuộc:

1. Tương phản giọng điệu. Một câu hỏi ngớ ngẩn được trả lời bằng phương pháp nghiêm túc nhất. Sự lệch nhau giữa nội dung và hình thức tự nó gây cười — giống như một danh hài kể chuyện vô lý bằng giọng hoàn toàn nghiêm nghị.
2. Tiêu đề như câu chốt. Tên một bài báo khoa học vốn khô khan, nhưng khi đặt vào bối cảnh lễ trao giải, nó trở thành câu chốt của một câu chuyện cười chưa được kể.
3. Nhại nghi lễ. Lễ Ig Nobel bắt chước cấu trúc của một lễ trao giải trang trọng — diễn văn, nhạc, người trao giải danh tiếng — rồi lấp đầy nó bằng những chi tiết vô lý.
4. Kỷ luật thời gian. Việc cắt ngắn phát biểu giữ cho nhịp buổi lễ nhanh, tránh những đoạn chùng — một nguyên tắc mà mọi người dẫn chương trình hài đều biết.

Đây là lý do một số người viết về hài coi Ig Nobel là một tác phẩm hài tập thể: kịch bản, nhịp điệu và "persona" của buổi lễ được giữ nhất quán suốt hơn ba mươi năm.

Khi "cười rồi nghĩ" trở thành phương pháp

Câu khẩu hiệu "trước hết khiến người ta cười, rồi sau đó khiến người ta suy nghĩ" có giá trị ra ngoài phạm vi giải. Nhiều giáo viên khoa học dùng các nghiên cứu Ig Nobel làm điểm mở đầu cho bài giảng: một câu hỏi lạ tai khiến học sinh chú ý, rồi từ đó dẫn tới khái niệm thật — ma sát, từ trường, thống kê, phương pháp thí nghiệm.

Cách làm này gần với một kỹ thuật mà người dẫn chương trình, diễn giả hay dùng: mở đầu bằng một điều khiến người nghe bật cười, để hạ rào cản và tạo sự tò mò, rồi mới vào nội dung chính. Điều kiện là tiếng cười phải dẫn vào vấn đề, không phải kéo người nghe ra khỏi nó.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu Ig Nobel thế nào

Danh sách đầy đủ người đoạt giải từ năm 1991 được đăng công khai trên trang của Improbable Research, kèm tên bài báo gốc. Với người mê khoa học, đây là một kho đề tài thú vị để đọc thêm; với giáo viên, là nguồn ví dụ mở đầu bài giảng; với người làm hài, là bài học về cách biến điều nghiêm túc thành tiếng cười mà không chế giễu người làm ra nó.

Vài gợi ý khi đọc:

• Đọc tóm tắt bài báo gốc thay vì chỉ đọc tiêu đề; nhiều nghiên cứu có giá trị thực tế hơn vẻ ngoài.
• Phân biệt giải trao cho khoa học thật với những giải mang tính châm biếm.
• Xem bản ghi hình lễ trao giải để thấy cách một sự kiện được dàn dựng như một buổi diễn hài có kỷ luật.

Ban tổ chức cũng xuất bản sách tuyển chọn các nghiên cứu Ig Nobel và duy trì tạp chí Annals of Improbable Research — đọc được với tinh thần vừa cười vừa học.