Gabrovo: thành phố hài hước của Bulgaria và bảo tàng tiếng cười

Gabrovo là một thành phố ở miền trung Bulgaria, dưới chân dãy núi Balkan, nổi tiếng là "thủ đô hài hước" của nước này nhờ một truyền thống hiếm có: người dân tự kể chuyện cười về chính mình, rồi biến những câu chuyện ấy thành bản sắc của thành phố. Từ ngày 1/4/1972, Gabrovo có Nhà Hài hước và Châm biếm (House of Humour and Satire) — một bảo tàng kiêm trung tâm nghệ thuật chuyên về tiếng cười. Thành phố còn có lễ hội hài hằng năm và các triển lãm quốc tế về tranh biếm hoạ, hài hước.

Gabrovo ở đâu và vì sao lại là thành phố hài hước

Gabrovo nằm ở vùng đồi núi trung tâm Bulgaria, từ thế kỷ 19 đã là một trung tâm thủ công và công nghiệp nhỏ, nổi tiếng với nghề dệt, rèn, thuộc da. Người Gabrovo được cả nước biết đến với tính cần cù, chịu khó và chi tiêu dè sẻn. Từ đặc điểm ấy, một kho chuyện cười dân gian ra đời — chuyện về những người Gabrovo tiết kiệm đến mức phi lý.

Điều đáng nói là những câu chuyện này không chỉ do người nơi khác kể để chọc ghẹo. Chính người Gabrovo kể chúng, sưu tầm chúng, in thành sách, và tự hào về chúng. Một câu chuyện tiêu biểu thường được nhắc trong các tài liệu giới thiệu thành phố: người Gabrovo cắt đuôi mèo để cửa đóng nhanh hơn khi mèo đi qua, đỡ thất thoát hơi ấm trong nhà. Hình ảnh con mèo cụt đuôi về sau trở thành một biểu tượng vui của thành phố.

Đó là một dạng tự trào tập thể: thay vì phật ý trước định kiến về mình, cả một cộng đồng chọn cách cười trước, phóng đại nó đến mức phi lý, và từ đó sở hữu nó. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá coi đây là ví dụ hay về việc hài hước giúp một cộng đồng định hình bản sắc. Điều quan trọng là tiếng cười này do chính người trong cuộc làm chủ — khác hẳn với việc người ngoài đem một vùng đất ra làm trò cười.

Nhà Hài hước và Châm biếm

Nhà Hài hước và Châm biếm khai trương ngày 1/4/1972 — ngày Cá tháng Tư, một lựa chọn có chủ ý. Đây không chỉ là bảo tàng về chuyện cười Gabrovo, mà là nơi sưu tầm hài hước từ khắp thế giới: tranh biếm hoạ, tượng, ảnh, mặt nạ, tác phẩm văn học trào phúng, áp phích và đồ vật liên quan đến tiếng cười của nhiều dân tộc.

Bộ sưu tập của bảo tàng gồm hàng chục nghìn hiện vật, đến từ nhiều quốc gia, với những phòng trưng bày theo chủ đề và các triển lãm luân phiên. Khẩu hiệu gắn với bảo tàng thường được dịch sang tiếng Anh là "The world has survived because it laughed" — tạm hiểu: thế giới tồn tại được là nhờ biết cười.

Điểm làm cho nơi này đặc biệt là sự kết hợp giữa hai tầng: một tầng địa phương, nơi chuyện cười Gabrovo được lưu giữ như di sản văn hoá dân gian; và một tầng quốc tế, nơi nghệ sĩ biếm hoạ, nhà văn trào phúng từ nhiều nước gửi tác phẩm đến dự thi, triển lãm. Một thành phố nhỏ ở trung tâm Bulgaria nhờ vậy trở thành điểm hẹn của những người làm nghề tiếng cười.

Lễ hội hài và các triển lãm quốc tế

Ngoài bảo tàng, Gabrovo có những hoạt động định kỳ gắn với tiếng cười:

Lễ hội đường phố của Gabrovo là dịp người dân hoá trang thành những nhân vật trong chuyện cười của chính mình — người keo kiệt, con mèo cụt đuôi, những phát minh tiết kiệm phi lý — và diễu hành qua thành phố. Hình thức ấy giống các lễ hội hoá trang ở nhiều nước châu Âu, nhưng nội dung là bản sắc riêng: thành phố tự diễn lại chuyện cười về chính mình.

Các triển lãm và cuộc thi về hài hước, châm biếm đã được tổ chức nhiều kỳ, có thời kỳ theo chu kỳ hai năm một lần. Thể lệ và lịch tổ chức thay đổi qua các năm, nên thông tin cụ thể nên tra trực tiếp trên trang chính thức của Nhà Hài hước và Châm biếm.

Tiếng cười thời Bulgaria xã hội chủ nghĩa

Nhà Hài hước và Châm biếm ra đời năm 1972, khi Bulgaria còn trong hệ thống xã hội chủ nghĩa Đông Âu. Đó là bối cảnh đáng để ý: châm biếm luôn là thể loại nhạy cảm dưới mọi chính thể. Các nhà nghiên cứu lịch sử văn hoá chỉ ra rằng ở nhiều nước Đông Âu thời kỳ này, hài hước được khuyến khích ở những dạng nhất định — châm biếm thói hư tật xấu, sự quan liêu, thói lười — trong khi những dạng khác bị hạn chế.

Gabrovo là một trường hợp thú vị trong bối cảnh ấy: tiếng cười "tự giễu" của một thành phố về sự tiết kiệm là thứ hài hước vô hại, dễ được chấp nhận và có thể quảng bá ra thế giới. Đồng thời, mảng quốc tế của bảo tàng mở ra một cửa sổ cho nghệ sĩ biếm hoạ từ nhiều nước giao lưu. Những đánh giá chi tiết hơn về giai đoạn này thuộc về các công trình nghiên cứu chuyên sâu; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng bảo tàng tồn tại liên tục qua nhiều biến đổi của đất nước.

Gabrovo trong bức tranh bảo tàng tiếng cười thế giới

Trên thế giới không có nhiều bảo tàng chuyên về tiếng cười. So với National Comedy Center ở Jamestown, New York (mở năm 2018, tập trung vào hài Mỹ và các danh hài), Nhà Hài hước và Châm biếm Gabrovo ra đời sớm hơn nhiều và có hướng khác: nghiêng về hài hước dân gian, tranh biếm hoạ, nghệ thuật tạo hình và tiếng cười của nhiều dân tộc, thay vì sự nghiệp của các danh hài sân khấu – truyền hình.

Hai mô hình này bổ sung cho nhau. Một bên lưu giữ tiếng cười của "người làm nghề", bên kia lưu giữ tiếng cười của cộng đồng và những người vẽ, viết châm biếm. Người muốn hiểu tiếng cười như một hiện tượng văn hoá cần nhìn cả hai.

Góc nhìn hôm nay: bài học từ một thành phố tự cười mình

Câu chuyện Gabrovo có một bài học rất gần với đời sống giao tiếp: người biết tự cười mình trước thường được người khác quý hơn là người phản ứng gay gắt với lời trêu. Ở quy mô một cộng đồng, sự tự trào ấy còn biến thành tài sản: một thương hiệu du lịch, một bảo tàng, một lễ hội.

Nhưng cũng cần thấy ranh giới. Tiếng cười của Gabrovo bền vững vì nó do chính người Gabrovo kể, theo cách họ chọn. Cùng một câu chuyện, khi người ngoài dùng để hạ thấp một vùng đất, nó trở thành định kiến. Đó là lý do khi bàn về hài hước vùng miền, điều quan trọng không chỉ là câu chuyện mà còn là ai kể và kể để làm gì.

Ở Việt Nam, nhiều địa phương có kho truyện cười dân gian riêng và những nhân vật hài gắn với vùng đất. Kinh nghiệm của Gabrovo gợi ý một hướng: sưu tầm, lưu giữ và để chính cộng đồng kể lại câu chuyện của mình, thay vì để nó trôi đi hoặc bị người ngoài kể lại theo cách lệch lạc.

Người muốn đến Gabrovo có thể kết hợp với các điểm tham quan gần đó như làng bảo tàng ngoài trời Etara, nơi tái hiện nghề thủ công Bulgaria thế kỷ 19. Thông tin giờ mở cửa, triển lãm và lễ hội nên tra trên trang chính thức của Nhà Hài hước và Châm biếm trước khi đi.